Aleksandar Bandović
Narodni muzej Srbije
Knjiga Aleksandra Bandovića „Ispod zemlje i iznad nje: Miodrag Grbić – kustos i arheolog” predstavlja odvažnu studiju koja prevazilazi okvire klasične biografije jednog kustosa i naučnika, transformišući je u istoriju srpske i jugoslovenske arheologije kroz najturbulentnije decenije 20. veka. Biografija arheologa, kustosa, profesora i direktora, istovremeno je temeljna studija o istorijatu odnosa institucija i muzeja u Srbiji. Autor nas vodi kroz život Miodraga Grbića, od njegovog formativnog perioda u intelektualnim krugovima Praga pod uticajem Lubora Niderlea, preko institucionalnog utemeljivanja u Narodnom muzeju u Beogradu, sve do kompleksnog i decenijama prećutkivanog delovanja tokom Drugog svetskog rata i posleratnih godina kada mnoge biografije dobijaju potpuno nov i umiven ton. Bandovićeva analiza nije puka faktografija, već ono što recenzenti nazivaju „problemskom biografijom”, gde se kroz životopis jednog čoveka prolamaju širi društveni, politički i etički potresi. . Dragocen je autorov fokus na period okupacije, gde se bez zadrške istražuje Grbićeva saradnja sa nemačkim strukturama, poput organizacije Ahnenerbe, čime se otvara bolno pitanje situacione etike i manevarskog prostora intelektualca u „zlim vremenima”. Knjiga razbija „kanonska sećanja” i anegdotske istorije, nudeći umesto njih gusto interpretativno tkanje zasnovano na impresivnom istraživanju građe iz čak 16 svetskih arhiva. Autorov stil, naučno strog i narativno privlačan, uspeva da osvetli Grbićevu harizmu, profesionalne i lične apetite, kao i fascinantnu sposobnost mimikrije zahvaljujući kojoj je u posleratnom periodu povratio poziciju ključnog autoriteta. Analizom terenskih radova na lokalitetima Starčevo, Pločnik i Stobi, i uvidom u privatnu prepisku, Bandović konstruiše sliku discipline koja se neprestano prilagođava ideološkim strujanjima. Delo je trajni podsetnik da prošlost nauke nije uvek slavna niti crno-bela, već je neraskidivo povezana sa ambicijom, moći i preživljavanjem. Pišući o svom disciplinarnom i institucionalnom prethodniku autor unosi neophodnu dozu refleksivnosti, čineći ovu monografiju nezaobilaznim štivom za svakoga ko želi da razume kako se, ispod i iznad zemlje, kovala sudbina moderne srpske kulture.