Biljana Marcojević
Muzej žrtava genocida, Beograd
Monografska, bogato ilustrovana dvojezična publikacija istoričarke Biljane Marcojević, jedno je od retkih istraživanja o heroinama Drugog svetskog rata, ženskom pismu borbe i otpora, kojim se rasvetljavaju i detaljno obrazlažu životi i sudbine nekih od najznačajnijih heroina Drugog svetskog rata sa ovih prostora. Polazeći od imena Stane Arnaut, Radmile Božić, Milice Tepić, Drinke Pavlović, Diane Budisavljević, Lepe Radić, Mire Cikote i mnogih drugih, istraživanje kustoskinje Marcojević usmereno je na opstanak i hrabrost kao novu formu otpora okupatoru srpskog naroda u Drugom svetskom ratu. Razmatrajući sudbine i herojstva ovih žena, uočavamo teskobe, beznadežnost i razmere tragičnih stradanja celokupnog srpskog naroda kroz potpuno novu prizmu sagledavanja užasa koje je rat sa sobom doneo. U ovom bogatom i značajnom istraživačkom tekstu, autorka nas vodi kroz jedinstvene životne okolnosti uslovljene socio-istorijskim strujanjima, koja su obeležila živote dvanaest protagonistkinja koje ova publikacija okuplja i prkazuje kroz biografije, a ispričano zaokružava trinaestom pričom o trinaest žena koje su preživele strahote bacanja u jamu Ravni Dolac. Formirajući kolektivni portret žene u Drugom svetskom ratu, ova mozaička slika predstavlja spoj ličnih narativa u borbi protiv fašizma, okupljen oko ideje slobode i emancipacije u datim okolnostima. Razmatrajući ulogu žene kroz pozicije majke,bolničarke, borkinje, ilegalke, Marcojević u stvari transponuje važna mesta kolektiva u situacijama straha, gubitka, bola i otpora. Poseban fokus publikacije uočava se na relaciji termina Crna šamija - Jama, gde kolektivitet zauzima glavno mesto, uvodeći čitaoca u novu dimenziju samog teksta ali i njegovog značenjskog koda. Referišući na važnost udruženih snaga i odnosa žena u Drugom svetskom ratu, autorka suvereno zaključuje publikaciju kao važan dijaloški resurs, u vremenu kada emancipatorske i prakse borbe za prava i značaj i dalje traju. Povezujući više istoriografskih relacija, suverenih identiteta, narativa i značenja, ova publikacija nam daje osvrt na jedno vreme, stradanje i borbu, kako za ratne ciljeve tako za gole živote i opstanak.