Nota - priča o mirisu
Jelena Manojlović, Zoran Lević, Ivan Stanić
Muzej nauke i tehnike i Muzej za istoriju farmacije Farmaceutskog fakulteta Univerziteta u Beogradu
Dragana Spasić-Đurić, muzejska savetnica
Thomas Ghysdael-Trombetta, deputy curator, Musee de Grasse
Prepoznaj me po mirisu
Projekat predstavlja jedinstven i inovativan muzeološki projekat koji po prvi put u Srbiji i regionu uspostavlja miris kao centralni predmet muzeološke interpretacije, redefinišući granice savremene muzejske prakse. Polazeći od razumevanja mirisa kao jednog od najstarijih i najdublje ukorenjenih oblika percepcije, projekat ima za cilj da dekonstruiše istorijsku marginalizaciju ovog čula i afirmiše ga kao ravnopravan epistemološki i kulturni fenomen. Kroz pažljivo osmišljenu narativnu strukturu, izložba uspostavlja dijalog između prirodnih nauka i humanistike, prošlosti i savremenosti, omogućavajući publici celovito razumevanje mirisa – od njegove neurobiološke osnove do njegove uloge u identitetu, društvenim odnosima i kulturi. Metodološki okvir zasniva se na integrisanom interdisciplinarnom pristupu koji povezuje nauku, tehnologiju, biologiju, psihologiju, istoriju, antropologiju, etnologiju, lingvistiku i estetiku. Ovaj pristup rezultira inovativnom muzeografskom praksom koja izložbu oblikuje kao imerzivno, multisenzorno iskustvo. Ključni iskorak projekta ogleda se u razvoju olfaktorne muzeologije. Uvođenjem čula mirisa kao aktivnog elementa postavke, razbija se tradicionalna hijerarhija čula i uspostavlja nova paradigma komunikacije zasnovana na neposrednom doživljaju. Petnaest interaktivnih mirisnih tačaka omogućava posetiocima direktno iskustvo i dublje razumevanje teme. Izložba objedinjuje vrednu građu iz muzeja, institucija i privatnih kolekcija, od antičkih nalaza do savremenih proizvoda, uz poseban fokus na lokalnu tradiciju parfimerstva, čime se nacionalno nasleđe pozicionira u međunarodni kontekst. Edukativni program, razvijen kao integralni deo projekta, uključuje radionice, vođenja i predavanja, uz značajnu saradnju sa Međunarodnim muzejom parfimerije u Grasu. Ova saradnja rezultirala je ne samo transferom znanja ka lokalnom timu razvojem modela olfaktorne medijacije, već i prepoznavanjem inovativnih segmenata projekta, poput lingvističke analize naziva parfema, koji će biti dalje razvijani kroz radionice u Grasu. Uspeh projekta potvrđuju visoka posećenost, snažan odjek u javnosti i publikovanje obimnog naučnog kataloga, koji predstavlja trajni istraživački doprinos.
Projekat predstavlja iskorak u regionalnoj i međunarodnoj savremenoj muzejskoj praksi. Projekat uvodi inovativni model multisenzorne muzeografije i razvija metodologiju olfaktorne medijacije zasnovanu na integraciji naučnih saznanja, iskustvenog učenja i participativnog pristupa publici. Ovaj model prevazilazi lokalne okvire i uspostavlja se kao relevantan referentni okvir za savremenu muzejsku praksu. Međunarodni značaj projekta potvrđen je saradnjom sa Međunarodnim muzejom parfimerstva u Grasu, vodećom svetskom institucijom u istoriji parfimerstva. Saradnja prerasta u dvosmerni model razmene znanja, čime projekat izlazi iz okvira standardne institucionalne saradnje. Posebno se izdvaja segment „O nazivima parfema“, prepoznat kao inovativan i relevantan od strane međunarodnih partnera. Razvijeni interpretativni i istraživački modeli biće implementirani u Grasu kroz stručne radionice, čime lokalno razvijeno znanje postaje deo prakse jedne od najreferentnijih svetskih institucija. Ovakav preokret u dinamici kulturne razmene predstavlja snažan indikator kvaliteta, inovativnosti i međunarodne relevantnosti projekta. Poseban značaj predstavlja pionirski poduhvat istraživanja domaće zanatske i industrijske parfimerske baštine. Na naučnom planu, projekat ostvaruje značajan doprinos kroz interdisciplinarnu sintezu i publikovanje obimnog kataloga koji funkcioniše kao naučni zbornik, dok pojedini segmenti, poput lingvističke analize parfemskih naziva, otvaraju nova istraživačka polja. Kulturni i društveni značaj projekta ogleda se u njegovoj sposobnosti da kroz iskustveni i emocionalni pristup aktivira publiku, afirmiše zanemarene aspekte nasleđa i poveže lokalne tradicije sa globalnim tokovima, doprinoseći jačanju kulturnog identiteta i međunarodne vidljivosti. Projekat generiše nova znanja, razvija inovativne metodologije i uspostavlja dvosmernu međunarodnu razmenu, što ga čini izuzetnim i referentnim primerom u savremenoj muzeologiji.
Aktivnosti
Na izložbi je predstavljen složeni fenomen mirisa sa aspekta nauke, tehnologije, biologije, psihologije, istorije, antropologije, etnologije, lingvistike, estetike i kulture, a u istorijskom predstavljanju proizvodnje akcenat je stavljen na domaće proizvođače. Posetioci su imali priliku da se upoznaju sa fenomenom mirisa preko najznačajnijih biljaka i životinja koje su se vekovima koristile za proizvodnju mirisa, aparatura za proizvodnju i destilaciju, istorijskih artefakata – od rimskih bočica iz Viminacijuma, priča o proizvođačima sa naših prostora, lične kolekcije Jovanke Broz, do najznačajnijih svetskih proizvođača mirisnih aroma. Izloženi su predmeti iz Muzeja nauke i tehnike, Muzeja za istoriju farmacije, Narodnog muzeja iz Požarevca, Muzeja primenjene umetnosti, Gradskog muzeja iz Subotice, Muzeja Jugoslavije, Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode, Parfimerije „Sava“, Instituta za sudsku medicinu Univerziteta u Beogradu i privatnih kolekcija, kao i prezentacija štampanog i projekcija video materijala ustupljenog iz Međunarodnog muzeja parfimerstva u Grasu..
Izložbu je pratila obimna publikacija sa 11 autora, koja istovremeno funkcioniše kao zbornik radova i katalog. Autori su kustosi, naučnici, profesori i istraživači različitih profila. Dvadeset tri teksta, na ukupno 260 strana, obuhvataju oblasti tehnologije, biologije, psihologije, istorije, antropologije, etnologije, lingvistike i estetike. Publikacija je od izuzetnog značaja za Srbiju, jer je po prvi put fenomen mirisa sagledan kroz različite naučne discipline, na granici između naučnog i popularnog diskursa, bez gubitka kvaliteta i ozbiljnosti u obradi tema. Tokom trajanja izložbe utvrđeno je da su pojedini segmenti pionirski obrađeni, poput domaćih proizvođača, kao i lingvističkog tumačenja naziva parfema u kontekstu vremena njihovog nastanka, kao odraza epohe. U tom smislu, značaj publikacije je dodatno naglašen, jer predstavlja polaznu osnovu za buduće izložbe i istraživanja u oblasti fenomena mirisa, odnosno parfema.
Pre realizacije izložbe i kataloga u saradnji sa Međunarodnim muzejem parfimerstva u Grasu održane su olifaktorne radionice za edukatore (kustosi, naučnici, psiholozi) kako bi mogli tokom trajanja izložbe da sami drže radionice za izradu parfema svim zainteresovanim posetiocima muzeja. Kroz intenzivne olfaktorne radionice od 25-30. maja 2025. učesnici su razvijali sposobnost prepoznavanja, poređenja i interpretacije mirisa, upoznajući se sa strukturom parfema, mirisnim familijama i kreativnim potencijalima olfaktornog izraza. Poseban segment, i vrlo inovativan za naše prostore, bio je posvećen savremenim metodama kulturne medijacije, sa naglaskom na participativni pristup publici, razvoj interaktivnih radionica i prilagođavanje sadržaja različitim ciljnim grupama. Tako je iskustvo najznačajnijeg muzeja parfimerstva u svetu preneseno našim kustosima, psiholozima i naučnicima.
Tokom trajanja izložbe organizovan je kontinuirani program stručnih vođenja, koja su realizovali autori izložbe. Vođenja su osmišljena kao sveobuhvatna interpretacija postavke, obuhvatajući sve njene segmente, te su podrazumevala visok nivo interdisciplinarnog znanja iz oblasti nauke, kulture i umetnosti. Pored unapred organizovanih grupnih poseta, uspostavljena je i praksa redovnih stručnih vođenja, koja su se održavala svake subote u prisustvu autora. Na taj način omogućena je kontinuirana dostupnost stručnog tumačenja sadržaja izložbe svim zainteresovanim posetiocima. Ukupno je realizovano 35 stručnih vođenja, kojima je prisustvovalo više od 600 posetilaca muzeja, čime je ostvaren značajan nivo interakcije između autora i publike, kao i dodatno produbljivanje razumevanja izložbenog koncepta.
Iskustva stečena tokom olifaktorne radionice u Međunarodnom muzeju u Grasu učesnici su aktivno prenosili posetiocima muzeja tokom trajanja izložbe, čime je ostvaren neposredan transfer znanja i savremenih muzeoloških praksi u lokalni kontekst. Ovaj segment programa doprineo je dodatnoj interaktivnosti izložbe, omogućavajući publici da kroz lično iskustvo razvije dublje razumevanje fenomena mirisa i parfema. U okviru pratećih aktivnosti realizovano je ukupno 15 radionica, na kojima je učestvovalo oko 500 posetilaca muzeja. Radionice su bile koncipirane kao edukativno-iskustveni programi, prilagođeni različitim uzrasnim i interesnim grupama, sa ciljem približavanja kompleksnih procesa nastanka mirisa široj publici. Interesovanje za ovaj vid programa bilo je izuzetno veliko, što potvrđuje značaj uključivanja participativnih sadržaja u muzejske postavke. Posebnu vrednost radionica predstavljala je saradnja sa kolegama iz Grasa, zahvaljujući kojoj su u procesu izrade parfema korišćene visokokvalitetne mirisne baze renomiranog proizvođača Robertet, čime je učesnicima omogućeno autentično i profesionalno iskustvo rada sa sirovinama vrhunskog kvaliteta.
Tokom trajanja izložbe realizovan je serijal stručnih predavanja sa ciljem da se fenomen mirisa sagleda iz različitih naučnih i stručnih perspektiva. Predavanja su držali profesori sa Farmaceutskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, kao i stručnjaci iz oblasti psihologije i parfimerstva, čime je publici omogućeno dublje razumevanje olifaktorne percepcije. Profesori Farmaceutskog fakulteta održali su tri predavanja: „Molekuli koji bude emocije“, o hemijskoj osnovi mirisa i njihovom uticaju na emocije; „I miris i ukus“, o povezanosti ova dva čula; "Čulo koje oblikuje sećanja" predavanje posvećeno savremenim istraživanjima čula mirisa i njegovom značaju. Psiholog Zoran Lazić održao je predavanje o olfaktornoj pismenosti, naglašavajući značaj razumevanja i interpretacije mirisa u svakodnevnom i kulturnom kontekstu. Ovaj program značajno je obogatio izložbu, podstičući interdisciplinarni pristup i aktivno uključivanje publike.
Izložba i promocija publikacije izazvale su veliko interesovanje medija, usled čega su autori izložbe bili kontinuirano prisutni u javnom prostoru, obezbeđujući konstantnu medijsku vidljivost. Pored brojnih objava u štampanim i onlajn medijima, ostvarena je i značajna zastupljenost u elektronskim medijima, čime je obuhvaćen širok spektar publike različitih interesovanja i generacija. Autori su učestvovali u više od 40 televizijskih priloga i šest radijskih emisija, ne računajući veliki broj najava i kraćih gostovanja posvećenih izložbi. Ovakav kontinuitet medijskog prisustva doprineo je ne samo većoj vidljivosti projekta, već i njegovom pozicioniranju kao relevantne teme u oblasti kulture i nauke, čime je otvoren prostor za širu javnu diskusiju o fenomenu mirisa. Redakcija obrazovno-naučnog programa Radio-televizije Srbije snimila je dve specijalizovane tematske emisije posvećene izložbi koje će dodatno doprineti afirmaciji projekta, potvrđujući njegov značaj u širem kulturnom i obrazovnom kontekstu, kao i njegov značaj uticaj i dugoročan uticaj u oblasti popularizacije nauke i muzejske prakse.
vn prilog_0.88277600 1774963595.pdf
https://www.youtube.com/watch?v=DpIZ-Y6VAUs&list=PLG6HMr6sRAxlWNcgTq_LTb_8y8iHM3jLE&index=13
https://www.facebook.com/watch/?v=1346957276623167
https://www.rts.rs/radio/beograd-202/5845400/sta-rece-nota---prica-o-mirisu.html
https://www.rts.rs/radio/radio-beograd-2/5885095/nota--prica-o-mirisima.html
https://www.youtube.com/watch?v=gofBNpIaWqk
https://www.youtube.com/watch?v=I3VZa5SCaiI
https://www.prva.rs/video/150-minuta/108522/otvara-se-izlozba-nota-prica-o-mirisu
Kampanja na društvenim mrežama izdvojila se visokim kvalitetom i jasno definisanim autorskim pristupom. Pored standardne marketinške komunikacije usmerene ka širokoj ciljnoj grupi, posebnu vrednost predstavljao je njen promišljen umetnički i estetski koncept, koji je bio u skladu sa temom izložbe i njenim sadržajem. Za potrebe kampanje razvijeni su sadržaji posebno prilagođeni digitalnim platformama i specifičnostima svake društvene mreže. Vizuelni identitet izložbe dodatno je razrađen i prilagođen različitim formatima, čime je obezbeđena konzistentnost i prepoznatljivost u onlajn prostoru. U okviru kampanje kreirani su namenski video formati, uključujući Reel-se, kao i originalni tekstovi i narativi koji su kroz formu kratkih priča približavali temu mirisa publici. Na taj način ostvarena je efikasna kombinacija informativnog, edukativnog i vizuelno atraktivnog sadržaja, što je doprinelo većem angažovanju publike i vidljivosti izložbe u digitalnom okruženju. Publika je bila izuzetno inspirisana izložbom, pa je samoinicijativno postala deo šire kampanje objavljujući veliki broj postova, čime je značajno doprinela njenoj vidljivosti.
https://www.instagram.com/p/DQwJRNuAnTA/
https://www.instagram.com/p/DRCqqvekZMd/
https://www.instagram.com/p/DRSZbM1DA9I/
Projekat je imao odjek i van granica Srbije. Prilog o izložbi obajvljen je u časopisu Francuskog društva za istoriju farmacije ("Revue d'Histoire de la Pharmacie").
Muzej nauke i tehnike i Muzej za istoriju farmacije Farmaceutskog fakulteta Univerziteta u Beogradu organizovali su promociju publikacije „Nota – priča o mirisu“, u utorak, 16. decembra 2025. godine, u Galeriji „Aleksandar Despić“ Muzeja nauke i tehnike, za predstavnike medija, stručne i opšte javnosti. Na promociji su govorili: muzejski savetnik Dragana Spasić Đurić iz Narodnog muzeja Požarevac, Zoran Lazić (psiholog), Tatjana Kundaković Vasović i Jelena Manojlović sa Farmaceutskog fakulteta i viši kustos Ivan Stanić iz Muzeja nauke i tehnike. Promocija je najavljena u štampanim i elektronskim medijima, a RTS zvuk je napravio prilog sa promocije, dok je TV Pink imala direktno uključenje u program uoči promocije.
https://muzejnt.rs/show-item/promocija-publikacije-nota-prica-o-mirisu-2/