Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)
Ana Rakić
Galerija likovne umetnosti poklon zbirka Rajka Mamuzića, Novi Sad
Prof. dr Ana Ereš
Projekat „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ rezultat je nastojanja da se sistematski, hronološki i problemski, a putem originalnih umetničkih dela i arhivske građe publici predstavi jedna od najintenzivnijih i najuspešnijih reprezentacijskih izložbenih praksi jugoslovenske međunarodne kulturne politike u decenijama nakon Drugog svetskog rata.
Izložba „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ ilustruje predstavljanje umetničkih dela jugoslovenskih autora na Bijenalu u Sao Paulu, kao proizvod posleratne jugoslovenske kulturne politike i formiranja kulturnih veza sa zemljama Južne Amerike. Bijenale u Sao Paulu osnovano je 1951. godine i brzo se etabliralo kao jedna od najvećih svetskih umetničkih izložbi. Poseban vid emancipacije mlade socijalističke države bila je spoljnopolitička kulturna razmena kao sredstvo jačanja diplomatskih odnosa prema zapadnim i vanevropskim zemljama. Učešće jugoslovenske selekcije na Bijenalu u Sao Paulu ne samo da ističe umetničke potencijale Jugoslavije na međunarodnom planu, već i ukazuje na težnju države da se afirmiše u zemljama izvan blokovskih određenja. Tokom šeste decenije, nastupi Jugoslavije na Bijenalu mahom akcentuju slikare predratnog nasleđa, dok šezdesetih godina primat dobijaju pripadnici mlađe generacije, koji su svoj izraz formirali u posleratnoj fazi liberalizacije u umetnosti. Posetioci su imali priliku da vide umetnička dela Petra Lubarde, Marka Čelebonovića, Milana Konjovića, Zorana Petrovića, Mladena Srbinovića, Lazara Vozarevića, Ede Murtića i Stojana Ćelića, i to iz kolekcija Galerije likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića, Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, Galerije Matice srpske u Novom Sadu, Galerije „Lazar Vozarević“ u Sremskoj Mitrovici, Narodnog muzeja u Pančevu, Izvršnog veća AP Vojvodine i kolekcije Zorana Popovića iz Beograda. Osim umetničkih dela, postavka je obuhvatila i dokumentarnu građu, publikacije i fotografije, koje ilustruju nastupe jugoslovenske selekcije na ovom Bijenalu u prve dve decenije njegovog postojanja. Izložba je bila deo zvaničnog programa 58. Međunarodnog kongresa Amerikanista, koji se održao 2025. godine u Novom Sadu u organizaciji Odeljenja za italijanske i iberoameričke studije Univerziteta u Novom Sadu, na 150. godišnjicu od osnivanja ovog, jednog od najprestižnijih i najdugotrajnijih kongresa u svetu. Zahvaljujući ovom projektu, pružen je uvid u jugoslovensku reprezentativnu izložbenu praksu na međunarodnom nivou i osvetljena uloga umetnosti i kulture u okviru ciljeva tadašnje državne kulturne politike.
Postavka pruža pregled jugoslovenskih nastupa na Bijenalu u Sao Paulu kroz rekonstrukciju pojedinačnih postavki jugoslovenske selekcije u periodu od 1953. do 1969. godine. Izložbu prati publikacija na 80 strana sa tekstom koji je rezultat istraživanja na ovu temu, katalogom izloženih umetničkih dela, arhivskim materijalom i reprodukcijama dela. Postavka je, pored umetničkih dela, sadržala arhivske fotografije Bijenala, kataloge, plakate, pisma i dokumenta iz arhive Galerije likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića, a postavka i katalog su upotpunjeni materijalom iz već pomenutih muzeja, kao i Kuće Legata, Narodnog muzeja, Narodne biblioteke, Galerije „Milan Konjović“ u Somboru, Nacionalnog muzeja moderne umjetnosti u Zagrebu, Fondacije i Arhiva Bijenala u Sao Paulu, kao i materijalom iz privatnih arhiva. Izložba i prateći katalog pružaju sistematičan pregled učešća jugoslovenskih umetnika na Bijenalu u Sao Paulu. Tekst u katalogu daje opšti uvid u nastajanje međunarodnih izložbi u periodu nakon Drugog svetskog rata, istorijat osnivanja Bijenala u Sao Paulu i njegov značaj, a jugoslovenske nastupe na ovoj međunarodnoj izložbi stavlja u kontekst domaće kulturne politike. Osvrtom na svako pojedinačno pojavljivanje Jugoslavije na Bijenalu u datom periodu, akcentuju se načini odabira članova selekcije, ističe plasman na Bijenalu, otkupne nagrade, kao i propraćenost u domaćoj i stranoj likovnoj kritici. Projekat nastoji da predoči istraživanje na ovu temu u dva pravca – sa jedne strane, ukazujući na mesto koje je Bijenale u Sao Paulu zauzelo u posleratnom periodu na međunarodnoj umetničkoj sceni, značaj koji je učešće na njemu imalo u okviru jugoslovenskih diplomatskih i kulturno-političkih aktivnosti, kao i organizacioni detalji ovog, u to vreme „državnog projekta“. Sa druge strane, dat je uvid u evoluciju umetničkog stvaralaštva u Jugoslaviji kroz prizmu učešća na Bijenalu, u ličnosti koje su doprinele njihovom uspehu, kao i umetnička dostignuća pojedinačnih umetnika u trenutku učešća na Bijenalu.
%20-%20katalog%20-%20Korica%20-%2001a_0_68147700%201775248407.jpg)
Aktivnosti
Izložbu prati publikacija na 80 strana sa tekstom koji je rezultat istraživanja na ovu temu, katalogom izloženih umetničkih dela, arhivskim materijalom i reprodukcijama dela. Publikacija je upotpunjena arhivskim fotografijama Bijenala, fotografijama kataloga, plakata, pisama i drugih dokumenata iz arhive Galerije likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića, ali i iz arhiva Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, Galerije Matice srpske u Novom Sadu, Kuće Legata, Narodnog muzeja, Narodne biblioteke, Galerije „Lazar Vozarević“ u Sremskoj Mitrovici, Narodnog muzeja u Pančevu, Galerije „Milan Konjović“ u Somboru, Nacionalnog muzeja moderne umjetnosti u Zagrebu, Fondacije i Arhiva Bijenala u Sao Paulu, kao i materijalom iz privatnih arhiva. Tekst u katalogu pruža sistematičan pregled učešća jugoslovenskih umetnika na Bijenalu u Sao Paulu, daje opšti uvid u nastajanje međunarodnih izložbi u periodu nakon Drugog svetskog rata, istorijat osnivanja Bijenala u Sao Paulu i njegov značaj, a jugoslovenske nastupe na ovoj međunarodnoj izložbi stavlja u kontekst domaće kulturne politike.
Tekst A. Rakic, Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu_0.89298800 1775248415.pdf
U utorak, 1. jula, u okviru programa 58. Međunarodnog kongresa Amerikanista, izložba „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ je svečano otvorena. Tokom ceremonije otvaranja, publiku je pozdravio direktor Galerije likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića Vladimir Vranjković, publici se obratila i Pokrajinska sekretarka za kulturu, javno informisanje i odnose s verskim zajednicama Aleksandra Ćirić Bošković, a izložbu je otvorila Railsa Alenkar, ataše za kulturu Ambasade Brazila u Beogradu. Govori na otvaranju simultano su prevođeni na engleski jezik. Nakon otvaranja upriličen je koktel na Trgu galerija.
Izložba „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ bila je deo zvaničnog programa 58. Međunarodnog kongresa Amerikanista (ICA), održanog u Novom Sadu od 30. juna do 4. jula 2025. godine, pod sloganom „Novi izazovi, novi prostori“, kojim je ova organizacija obeležila 150 godina postojanja. Domaćin Kongresa bio je Univerzitet u Novom Sadu, a inicijator koncepta je bila Katedra za italijanske i iberoameričke studije UNS. Kongres je osnovan 1875. godine u Nansiju u Francuskoj, a osmišljen je kao mesto ustanovljavanja, razvoja i istraživanja brojnih tematskih oblasti vezanih za Severnu, Srednju i Južnu Ameriku. U utorak, 1. jula, u okviru programa Kongresa, izložba „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ je svečano otvorena. U četvrtak, 3. jula 2025. godine, u prostoru izložbe u Galeriji likovne umetnosti poklon zbirci Rajka Mamuzića održana je prepodnevna sesija kongresa. U okviru ove sesije, autorka izložbe Ana Rakić je održala izlaganje „Yugoslav Art in Sao Paulo“.
New Microsoft Word Document_0.62285700 1775248415.pdf
https://gradskeinfo.rs/svecano-otvaranje-izlozbe-
https://ica2025.uns.ac.rs/wp-content/uploads/2025/06/ICA2025-program-25.6.2025.pdf
https://apv.visokoobrazovanje.vojvodina.gov.rs/najavljen-58-kongres-amerikanista-ica2025/
Za postavku izložbe odštampane su kapafix ploče sa tekstovima, fotografijama, dokumentima i legendama, tri zastave sa štampom na tekstilu sa reprodukcijama plakata Bijenala, 4 samolepljive uveličane zidne fotografije (foto tapet) i kateri sa naslovima. Za potrebe promocije izložbe obezbeđen je štampani materijal: katalog na 80 strana (500 kom), pozivnica, letak sa pratećim programom izložbe, plakat, baner za fasadu i ukrasna kesa.
+ Pz_RM - YU-Sao Paolo (2025) - [kapafiks] - (60x80cm) - impresum_0.59171900 1775248415.pdf
Međuinstitucionalna saradnja: na izložbi „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“, u okviru postavke predstavljena su tri dela iz fonda Galerije likovne umetnosti poklon zbirke Rajka Mamuzića – grafika Mladena Srbinovića Fortuna (1959), i dve slike Ede Murtića Agresivni prostor i Zasićena zemlja (obe iz 1966. godine). Predstavljeno je delo Petra Lubarde Gavran (1951) iz Galerije Matice Srpske, delo Marka Čelebonovića Mrtva priroda sa bundevom i kukuruzima (1954) iz Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, delo Užarena Vojvodina (1957) Milana Konjovića iz Izvršnog veća AP Vojvodine, crteži Poplašeni konj (1957) i Portret velike ptice (1958), kao i skulptura Razvalina (1960) Zorana Petrovića iz Narodnog muzeja u Pančevu, delo Kohezija (1967) Lazara Vozarevića iz Galerije „Lazar Vozarević“ u Sremskoj Mitrovici i delo Slika za 1968 (1967) Stojana Ćelića iz kolekcije Zorana Popovića iz Beograda. Na izložbi su prikazane fotografije, dokumenti i publikacije iz arhiva ovih muzejskih ustanova.
Autorka izložbe je u okviru pratećeg programa izložbe „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ održala tri vođenja i jedno tematsko predavanje, uz koje su prezentovane dve video-projekcije. 13. avgusta 2025. godine priređeno je stručno vođenje naslovljeno „Putešestvije umetničkog dela: Beograd – Sao Paulo – Njujork“, posvećeno stvaralaštvu Lazara Vozarevića. Reč je o umetniku koji je, zajedno sa ostalim poznatim umetnicima, bio deo Jugoslovenske selekcije na Bijenalu u Sao Paulu 1967. godine. Povodom zatvaranja ove izložbe, autorka je priredila finalni prateći program „Crtice o Bijenalu“ – stručno vođenje kroz izložbu sa video projekcijom. Prikazan mini-serijal „Bijenale umetnosti u Sao Paulu – reč insajdera“, uz vođenje kustoskinje, ukazao je na osnovne odlike organizacije Bijenala u ovoj brazilskoj metropoli, i upoznao publiku sa događajima koji se odigravaju iza kulisa institucije odgovorne za najveću izložbu savremene umetnosti na južnoj hemisferi.
+ Pz_RM - YU-Sao Paolo (2025) - Letak (ameriken) - BiroGraf_0.64205200 1775248416.pdf
https://gradskeinfo.rs/autorsko-vodjenje-kroz-izlozbu-
https://gradskeinfo.rs/strucno-vodjenje
https://arsmedija.rs/strucno-vodjenje-i-video-projekcija
https://gradskeinfo.rs/crtice-o-bijenalu-program-pred-zatvaranje-izlozbe
U okviru pratećeg programa izložbe „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“, 16. jula 2025. održano je predavanje „Putovanje Petra Lubarde u Brazil“ kustoskinje MA Dine Debeljak Pavić iz Kuće legata u Beogradu. Kroz priču o Lubardinom uspehu u Sao Paulu prilikom nastupa 1953. godine, Dina Debeljak Pavić upoznala je posetioce sa složenim društveno-političkim okolnostima Jugoslavije na početku pete decenije 20. veka, kao i pozicijom umetnika u okvirima jugoslovenskog umetničkog prostora. Takođe, 20. avgusta organizovano je predavanje „Kritičar, kustos, posrednik: Aleksa Čelebonović i strategije predstavljanja jugoslovenske moderne umetnosti na međunarodnim izložbama“, više naučne saradnice na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu dr Ane Ereš, koja je upoznala publiku sa delovanjem Alekse Čelebonovića (1917–1987) – osnivača i prvog upravnika Jugoslovenskog trijenala likovnih umetnosti, ali i komesara jugoslovenskih selekcija na bijenalima u Veneciji (1958, 1964, 1966) i Sao Paulu (1957, 1961, 1969).
https://www.youtube.com/watch?v=nCueYvAhgCo
https://www.politika.rs/scc/clanak/692732/predavanje-o-aleksi-celebonovicu
Manifestacija „Leto na Trgu galerija“ koju svake godine u letnjim mesecima organizuju Galerija Matice Srpske, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog i Galerija likovne umetnosti poklon zbirka Rajka Mamuzića, održana je od 26. juna do 28. avgusta 2025, ovoga puta pod tematskim okriljem „Vrelo umetničko leto“, u čijem fokusu su kulture Španije i Južne Amerike. Tokom manifestacije, predstavljene su teme koje publiku vode od Madrida i Barselone preko Brazila, sve do Kolumbije. Publika je takođe imala priliku da pogleda izložbe inspirisane Španijom i Južnom Amerikom – „Prado na otvorenom“ na Trgu galerija i „Ateljei umetnika“ u izložbenim salama Galerije Matice srpske, kao i „Jugoslovenska umetnost u Sao Paulu (1953–1969)“ u Galeriji likovne umetnosti poklon zbirci Rajka Mamuzića. U okviru programa priređenog u Poklon zbirci Rajka Mamuzića organizovano je predavanje Dr Bojane Kovačević Petrović, profesorke Univerziteta u Novom Sadu „Kolumbija – Eldorado XXI veka“, kao i projekcija brazilskog dokumentarnog filma „Waste Land“ (2010).
New Microsoft Word Document1_0.21107100 1775248417.pdf
https://arsmedija.rs/vece-brazilskog-dokumentarnog-filma-vik-muniz-waste-land/
Tokom trajanja izložbe, zabeležena je intenzivna medijska pokrivenost programa. Javni servis RTV je napravio više uključenja u program uživo, a emisija Art-erija na ovom kanalu je napravila nekoliko priloga. Kanal 9 je redovno snimao priloge u susret događajima izložbe, a na Dunav TV je bilo nekoliko gostovanja u studiju. Mnoštvo portala (Gradske Info, Dnevnik, 021, NS uzivo, NS hronika, Novosti, TV Ars medija, Vesti.rs, Moj Novi Sad, Korzo Portal, Kulture.rs, Vojvodina uživo, Politika) je objavljivalo najave programa. U saradnji sa medijima istakla se emisija Art-erija, intevju sa kulture.rs, razgovor u emisiji „Kibicfenster“ Radija Beograd 2, kao i tekst Ane Rakić objavljen u časopisu Vreme.
Vreme_0.57597100 1775248415.pdf
https://www.rts.rs/radio/radio-beograd-2/5739212/najava-kulturnih-dogadjaja.html
Nakon što je izložba zatvorena, autorka izložbe Ana Rakić održala je dva predavanja u okviru istaknutih izložbi u kulturnim institucijama od značaja. U Galeriji Matice Srpske je, u okviru pratećeg programa izložbe „Lazar Vozarević. Galerija u gostima“ održala predavanje „Slikar kao ambasador umetnosti: Lazar Vozarević na Bijenalu u Sao Paulu“, koje je publici približilo okolnosti oko nastupa jugoslovenske selekcije na IX Bijenalu u Sao Paulu 1967. godine. U Galeriji SANU, u okviru izložbe „Mladen Srbinović: Svih stvari mera je čovek“ Rakić je priredila predavanje na temu „Tri međunarodna nastupa Mladena Srbinovića“, koje razmatra izložbe na kojima je ovaj umetnik predstavio svoje stvaralaštvo u okviru jugoslovenske delegacije: Bijenale u Sao Paulu i Bijenale mediteranskih zemalja u Aleksandriji 1961. godine, kao i Venecijansko bijenale 1962. godine. Putem ovih aktivnosti, tema međunarodnih nastupa jugoslovenskih umetnika na međunarodnim bijenalnim izložbama je nastavila da se podrobnije istražuje i predstavlja publici u okviru različitih izložbenih postavki.
Foto1_0.28213900 1775248415.pdf