Nasleđe emancipacije: osnaživanje Romkinja kroz izgradnju mreža solidarnosti (HEROINE)
Ivan Đorđević, Lada Stevanović, Bojana Bogdanović, Miloš Rašić (Etnografski institut SANU), Marija Đorđević, Milena Jokanović (Filozofski fakultet UB), Slavica Vasić, Svetlana Ilić, Svetlana Marinković (Romski ženski centar „BIBIJA“)
Etnografski institut SANU
Dr Katarina Živanović, muzejska savetnica
Kada zajednica mapira sebe, nasleđe postaje moć, a znanje pokretač promene. Projekat afirmiše Romkinje kao ko-istraživačice i ko-autorke nasleđa, povezujući participativno istraživanje, mapiranje zajednice i javnu interpretaciju u inovativan i prenosiv model inkluzije i društvene solidarnosti.
Nasleđe emancipacije: osnaživanje Romkinja kroz izgradnju mreža solidarnosti (HEROINE) je projekat iz oblasti građanske nauke i participativnog istraživanja koji razvija inovativne modele povezivanja nasleđa, znanja i društvenog osnaživanja. Fokusiran na Romkinje u Srbiji, projekat prepoznaje njihova iskustva kao ključan, ali nedovoljno vidljiv deo savremenog kulturnog nasleđa i društvenih procesa, istovremeno ih pozicionirajući kao aktivne nositeljke društvenih promena. Cilj projekta je osnaživanje romskih žena kroz razvoj mreža solidarnosti, povećanje njihove vidljivosti i aktivno uključivanje u procese istraživanja i interpretacije nasleđa. Istovremeno, projekat teži razvoju prenosivih i održivih metodoloških modela rada sa marginalizovanim zajednicama, koji mogu biti primenjeni i u drugim društvenim kontekstima, čime se doprinosi razvoju inkluzivnijih i participativnijih praksi u oblasti kulture i istraživanja. Metodologija projekta zasniva se na inovativnom participativnom metodu mapiranja zajednice kao centralnog istraživačkog alata. Ovaj pristup omogućava učesnicama da identifikuju, dokumentuju i interpretiraju sopstvene resurse, iskustva i strategije delovanja. Učesnice su uključene u sve faze procesa – od definisanja istraživačkih pitanja do produkcije i prezentacije rezultata – čime se uspostavlja ko-kreacija znanja, jača poverenje i prevazilaze tradicionalne granice između istraživača i zajednice. Projekat je realizovan kroz intenzivan terenski rad u Beogradu, Kostolcu i Pirotu, čime je obezbeđena kontekstualna i lokalna relevantnost. Rezultati projekta materijalizuju se kroz razvoj edukativnih alata, publikacija i naročito kroz izložbu „Heroine. Snaga Romkinja“ realizovanu u novembru 2025. godine. Zasnovana na ličnim pričama, mapama i narativima učesnica, izložba predstavlja otpornost, kreativnost i solidarnost Romkinja kao živo nasleđe, istovremeno podstičući aktivan dijalog sa publikom i zajednicom. Projekat je doprineo jačanju mreža među ženama, povećanju njihove društvene vidljivosti i razvoju inovativnih participativnih praksi, pokazujući kako nasleđe može postati alat društvene inkluzije i transformacije, kao i osnova za dugoročne društvene promene. Projekat je podržan od strane Centra za promociju nauke RS u okviru programa Građanskih naučnih istraživanja i dobitnik je EU Prize for Citizen Science – Grand Prize (2025).
Projekat HEROINE predstavlja značajan naučni i metodološki iskorak kroz razvoj participativnih istraživačkih pristupa u antropologiji i studijama nasleđa, zasnovanih na mapiranju zajednice kao ključnoj metodi. Projekat pomera fokus sa reprezentacije ka procesu, uvodeći metodologije koje uključuju zajednicu kao aktivnog aktera u svim fazama – od prikupljanja i interpretacije građe do njene prezentacije. Jedan od centralnih rezultata je Priručnik za mapiranje nasleđa ženske emancipacije, razvijen kroz ko-kreativni proces u saradnji sa partnerkama iz romskih zajednica. Utemeljen na njihovim iskustvima, znanju i angažmanu, priručnik predstavlja metodološki jasno strukturisan i praktično primenljiv alat participativnog istraživanja, koji omogućava adaptaciju u različitim društvenim i tematskim okvirima. Projekat je rezultirao i objavljivanjem naučnih radova koji doprinose razvoju participativnih pristupa, kao i realizacijom dve izložbe – na festivalu Ars Electronica u Lincu i u Galeriji nauke i tehnike SANU u Beogradu – koje su istraživačke uvide prevele u javni, dijaloški format. Odabir sadržaja za obe izložbe, kao i način njegove interpretacije, bio je rezultat timskog rada antropologa, istoričara umetnosti i Romkinja, odnosno onih koji istražuju i onih koje su tradicionalno pozicionirane kao istraživane, pri čemu je sam proces rada doveo u pitanje ustaljene hijerarhije između ekspertskog i iskustvenog znanja, autora i subjekta (re)prezentacije, istraživača i sagovornica. Jedan od najvažnijih rezultata projekta, izložba održana u Beogradu u novembru 2025. godine je, sledeći primenjenu metodologiju, postala prostor susreta i pregovaranja između naučne produkcije znanja, društvenog angažmana i umetničke interpretacije. Stoga se „Heroine: snaga Romkinja“ razmatra kao medij koji istovremeno proizvodi znanje, osnažuje zajednicu i umetnički interpretira iskustvo, otvarajući pitanja metodoloških pomeranja u antropologiji, posebno u pogledu participativnih i kolaborativnih pristupa. Društveni značaj izložbe ogleda se u činjenici da je izlaganjem u galerijskom prostoru SANU tema romske ženske emancipacije ušla u glavni tok savremenih javnih i naučnih diskursa, otvarajući na taj način prostor za (re)definisanje položaja Romkinja u Srbiji.
Aktivnosti
Teren u Kostolcu Fotografija u prilogu dokumentuje terenski rad sproveden u Kostolcu kroz participativnu metodologiju mapiranja nasleđa ženske emancipacije. Istraživanje su vodile same Romkinje – lokalne koordinatorke obučene za rad na osnovu vodiča razvijenog u zajedničkom procesu saradnje istraživačkog tima i zajednice. Na taj način, učesnice u projektu su bile i informantkinje, ali i aktivne nositeljke i interpretatorke sopstvenog iskustva i nasleđa. U Kostolcu su realizovane 4 fokus grupe, sa po osam učesnica, kroz koje su mapirani ključni aspekti svakodnevnih praksi emancipacije. Fotografija beleži i motiv vunice, koji se kasnije razvija u jedan od centralnih simbola izložbe, metaforički prezentujući povezivanje, folidarnost i međusobu podršku među ženama. Lokalna partnerska organizacija iz Kostolca bila je „Uspešne žene Kostolca“.
Teren u Pirotu Fotografija prikazuje jednu od fokus grupa realizovanih u Pirotu u ovkiru projekta HEROINE, zasnovanog na participativnom istraživanju nasleđa ženske emancipacije. U ovom gradu je terenski rad sproveden u saradnji s lokalnom romskom organizacijom „Ternipe“, koja je imala ključnu ulogu u organizaciji i facilitaciji istraživanja. Kao i na prethodnoj lokaciji, ukupno je održano 4 fokus grupa sa po 8 učesnica, pri čemu su grupe formirane prema generacijskom pristupu. Takav metodološki izbor omogućio je uvid u promene u iskustvima, praksama i strategijama emancipacije kroz različite životne faze i istorijske kontekste Romkinja u Srbiji. Učesnice su aktivno mapirale sopstveno nasleđe, deleći priče i kolektivna sećanja, ujedno doprinoseći zajedničkom procesu proizovdnje znanja. Ovaj prilog upravo beleži jedan od dijaloga i međugeneracijskog povezivanja Romkinja, koje je bilo jedan od ključnih doprinosa projekta u razumevanju dinamike emancipacije unutar romske zajednice.
Teren u Beogradu Ova fotografija prikazuje jednu od fokus grupa u Beogradu, organizovanu uz pomoć lokalne organizacije Romski ženski centar „Bibija“. Za razliku od drugih istraživačkih lokacija, gde su učesnice uglavnom dolazile iz prostorno i socijalno homogenijih zajednica, beogradski kontekst obeležen je izrazitom diverzifikacijom – žene žive u različitim delovima grada, stambenim i socioekonomskim uslovima. Ova raznolikost omogućila je uvid u širi spektar iskustava emancipacije, kao i u različite strategije pregovaranja sa društvenim ograničenjima. Time je prikupljeni materijal dobio dodatnu analitičku slojevitost i komparativni potencijal u odnosu na druge terene. Na fotografiji je ponovo zabeležen motiv crvene vunice – vizuelna nit vodilja projekta – koja je ovde umrežena, simbolizujući povezivanje žena kroz različite društvene, prostorne i iskustvene ravni. Ovaj motiv istovremeno predstavlja proces izgradnje mreža solidarnosti koji prevazilazi lokalne okvire.
PRILOG 4: Priručnik za mapiranje nasleđa ženske emancipacije Priručnik za mapiranje nasleđa ženske emancipacije predstavlja jedan od ključnih rezultata projekta HEROINE, nastao na osnovu dugogodišnjeg istraživačkog i terenskog rada u saradnji sa romskim organizacijama. Njegov razvoj i konačno oblikovanje odvijali su se kroz direktan dijalog sa Romkinjama iz Beograda, Kostolca i Pirota, čija su životna iskustva i angažman u zajednici bili od presudnog značaja za njegovo sadržinsko i metodološko utemeljenje. Ova bliska saradnja omogućila je da priručnik bude visoko senzibilisan za potrebe zajednice, ali i da reflektuje perspektive samih učesnica kao aktivnih nositeljki relevantnog znanja. Istovremeno, priručnik prevazilazi lokalni kontekst nudeći jasno strukturisanu i primenljijvu metodologiju participativnog istraživanja, koja se može adaptirati za različite teme i društvene kontekste. Na taj način, on predstavlja važan alat za razvoj inkluzivnih istraživačkih i muzeoloških praksi.
Priručnik za mapiranje nasleđa ženske emenacipacije
https://ars.electronica.art/aeblog/en/2025/06/20/stories-of-self-determination/
https://elementarium.cpn.rs/intervju/osnazivanje-nevidljivih-heroina/?script=lat
Promocija priručnika i obeležavanje 20 godina Romske ženske mreže u EI SANU Ovaj prilog beleži događaj održan u Etnografskom institutu SANU, na kome je istovremeno predstavljen Priručnik za mapiranje nasleđa ženske emancipacije i obeleženo 20 godina delovanja Romske ženske mreže – ključne organizacije posvećene unapređenju prava Romkinja. Ova zajednička manifestacija prevazilazi okvir standardne promocije publikacije, ukazujući na snažnu sinergiju između naučnih institucija i organizacija civilnog društva. Saradnja uspostavljena kroz projekat HEROINE nije ostala ograničena na istraživački proces, već je prerasla u trajnu mrežu uzajamne podrške, razmene znanja i zajedničkog delovanja. Poseban značaj ovog događaja ogleda se u činjenici da se upravo u okviru jedne naučne institucije otvaraju i afirmišu pitanja ženskog aktivizma, emancipacije i položaja Romkinja, čime se doprinosi njihovoj većoj vidljivosti i legitimizaciji u javnom i stručnom prostoru.
Izložba u Lincu Fotografija prikazuje postavku izložbe projekta HEROINE u Lincu, realizovanu u okviru prestižnog Ars Electronica festivala. Izložba je međunarodno predstavljena nakon što je projekat HEROINE osvojio Grand Prize Evropske unije u oblasti građanske nauke, kao prvi projekat iz regiona kojem je dodeljeno ovo priznanje. Deo projektnog tima boravio je u septembru 2025. godine u Lincu, gde je učestvovao u festivalskom programu, postavio izložbu i primio nagradu. Ovaj događaj predstavlja značajan iskorak u intenacionalizaciji projekta, ali i potvrdu njegove inovativnosti i društvene relevantnosti na evropskom nivou. Kroz izložbu u Lincu prezentovana su lokalna isksutva Romkiinja i ujedno je dodatno afirmisan participativni pristup kao relevantan model savremenih istraživačkih i izložbenih praksi.
https://ars.electronica.art/citizenscience/en/winners2025/#grandprize
https://impetus4cs.eu/impetus-interviews-heroines-heritage-of-emancipation/
Izložba u Beogradu Ovaj prilog prikazuje jedan segment izložbe „HEROINE – Snaga Romkinja!“ postavljene u Galeriji nauke i tehnike SANU. Cilj izložbe bio je dvostruk: da predstavi inovativnu participativnu metodologiju projekta, ali i da publici približi prikupljenu građu – svedočanstva o procesima emancipacije Romkinja u Srbiji. Ovaj proces interpretiran je kroz ključne emocionalne registre koji prate životne putanje učesnica, poput straha, hrabrosti, radosti i sličnih emocija, prevodeći iskustvo u narativ dostupan široj publici. Postavka je osmišljena kao spoj istraživačkog i izložbenog rada, u kojem se znanje ne prenosi samo informativno, već i afektivno. Fotografija dokumentuje deo izložbe u kojem su predstavljene ključne emocije, zajedno sa predmetima koje su Romkinje izdvojile kao njihove simboličke nosioce značenja - artefakte kroz koje se prenose lične priče, sećanja i značenja oblikovana u procesu emancipacije.
https://www.rts.rs/radio/radio-beograd-2/5842388/heroine-snaga-romkinja.html
Otvaranje izložbe u Beogradu Fotografija prikazuje svečano otvaranje izložbe „HEROINE – Snaga Romkinja!“, održano 17. novembra u Galeriji nauke i tehnike SANU, uz prisustvo brojnih posetilaca, te predstavnika naučne i stručne javnosti. Posebnu vrednost događaja dala je činjenica da su otvaranju prisustvovale i Romkinje koje su kroz participativno istraživanje aktivno učestvovale u prikupljanju građe i oblikovanju same izložbe. Time je dodatno potvrđen osnovni princip projekta – uključivanje zajednice u sve faze rada, od istraživanja do javne prezentacije rezultata. Njihovo prisustvo simbolički je i suštinski povezalo lična iskustva sa samom izložbom, čime je na još jednom nivou zajednički predstavljeno nasleđe emancipacije, pri čemu je događaj prevazišao klasični okvir otvaranja izložbe i postao momenat dodatne afirmacije glasova koji su u njenom središtu.
https://www.cpn.edu.rs/otvorena-izlozba-heroine-snaga-romkinja-u-galeriji-sanu/?script=lat
_0_28615200%201774013812.jpg)
Stručno vođenje kroz izložbu Na fotografiji u prilogu prikazano je stručno vođenje kroz izložbu realizovano 24. novembra u Galeriji nauke i tehnike SANU. Iako je vođenje kroz izložbu uobičajena muzeološka praksa, ovaj događaj dobio je posebnu dimenziju jer ga je sprovela Tanja Grgić, predstavnica lokalne partnerske organizacije „Uspešne žene“ iz Kostolca i učesnica projekta HEROINE. Polazeći iz lične perspektive i sopstvenog iskustva procesa emancipacije, ona je publici predstavila izložbu ne samo kao skup istraživačkih rezultata, već je o tom putu pričala kao delu životnog, proživljenog nasleđa. Na taj način je obezbedila neposredan prenos iskustva, stvarajući snažnu emotivnu i refleksivnu vezu između publike i sadržaja izložbe. Stručno vođenje od strane partnerke iz lokalne organizacije još jedan je aspekt participativne osnove projekta, gde su učesnici predmet istraživanja, ali i aktivni interpretatori i posrednici relevantnog znanja.
Naučni radovi proistekli iz rada na projektu HEROINE U prilogu se nalaze naučni radovi nastali kao rezultat istraživačkog procesa u okviru projekta HEROINE, koje potpisuju članovi projektnog tima iz Etnografskog instituta SANU i Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Radovi predstavljaju teorijsku i analitičku artikulaciju prikupljene građe, sa posebnim fokusom na participativne metodologije, koncepte nasleđa emancipacije i ulogu svakodnevnih praksi u oblikovanju kulturnog identiteta zajednice. Značaj ovih radova prvenstveno se ogleda u bliskoj saradnji sa Romkinjama, ali i u tome što uvode i teorijski utemeljuju koncept nasleđa ženske emancipacije koje je do sada bilo nevidljivo u institucionalnim okvirima. Rezultati projekta HEROINE tako daju relevantan doprinos međunarodnim naučnim i stručnim debatama.