Izložba trukerskog zanata "Veženi portreti dinastije Karađorđević - nekad i sad"
Marina Lukić Cvetić, Smiljka Bulatović, Lidija Cvetić Vučković
Muzej slatka - Kuća Cvetića
Timski i bez veza, do kraljevskog veza !
Izložba trukerskog zanata "Veženi portreti dinastije Karađorđević - nekad i sad" nastao je sa idejom da objedini i u tehnici tradicionalnog veza reprodukuje sve javnosti gotovo nepoznate mustre sa motivima kraljevskog para Aleksandra I i Marije Karađorđević, kao i njihove dece, koji se čuvaju na dozidnicama u etnološkim zbirkama narodnih muzeja širom Srbije, kao i privatnim kolekcijama. U najizazovnijoj godini do sada, projektom koji dolazi iz malog porodičnog Muzeja slatka, obuhvaćeno je 7 muzeja iz: Kikinde, Kragujevca, Kraljeva, Čačka, Valjeva, Aranđelovca i Pirota, i njihovnih lokalnih sredina, sa ciljem da otkrijemo, animiramo i artikulišemo rad vezilja na datoj teritoriji, gradeći sponu između zanatlija kao aktivnih čuvara tradicije i muzeja kao čvorišta kulture. Nakon rekonstrukcije i trukovanja starih mustri, održane su serije master class radionica i predavanja na kojima su vezilje upoznate sa lokalnim kulturnim blagom iz etnoloških zbirki, tekstila sa patriotskom tematikom, koji im je na ovaj način postao dostupan i koji će im i u buduće služiti kao inspiracija. Stari motivi ponovljeni su u novom ruhu. Projekat je pružio podršku oživljavanju starog trukerskog zanata, kao i savremenom umetničkom izražavanju kroz narodni vez i doprineo institucionalnom podsticaju i umrežavanju vezilja. Revitalizovao je, prezentovao i popularizovao do sada manje poznate, reprezentativne primerke narodnog veza sa patriotskom tematikom, predstavivši 32 unikatno izvežena rada koji izražavaju jedinstven stil svake od 21 vezilje i jednog vezioca učesnika projekta, nastalih trukovanjem ponovljenih i rekonstruisanih mustri u izradi jedine sertifikovane trukerke Smiljke Bulatović iz Kikinde, prvi put nakon 80 godina. Realizacija ovog projekta podržana je sredstvima Ministarstva kulture Republike Srbije i simboličnim pokroviteljstvom Princeze Danice Karađorđević. Obezbeđenim sredstvima pokriveni su najosnovniji troškovi i materijal, dok postignuti i prikazani rezultati, kao i njihov značaj za očuvanje i trajanje nematerijalnog kulturnog nasleđa, nacionalnu kulturu i njenu međunarodnu promociju, daleko prevazilaze moguće ostvarivo i uloženo.
Ovaj projekat spojio je različite muzejske institucije i stručnjake kroz zajedničku etnološku temu i podigao svest o očuvanju kulturnog nasleđa Srbije kroz žive zanatske prakse njenih baštinika. Povezao je zanatlije iz različitih krajeva Srbije u jedinstvenoj temi, koja repetira praksu koja se dogodila pre više od 80 godina, u kojoj su vezilje iz cele Jugoslavije spontano, bez ekonomske motivacije, vezom ispratile istorijske i porodične događaje dinastije Karađorđević. Ovaj jedinstven fenomen u kulturi evropskih naroda, koji se iz osećanja nacionalnog zajedništva i društvene harmonije dogodio samo u tom specifičnom trenutku (u Kraljevini Jugoslaviji između dva svetska rata) svedoči o povezanosti i angažovanju različitih društvenih činilaca, kao i visokom vrednovanju ženskog ručnog rada i zanata kao segmentu državne socijalne strategije. Projekat je istakao i poboljšao položaj žena vezilja u njihovim lokalnim zajednicama, pokazavši ravnopravnost polova u ovom zanatu (uključujući i muškarce koji se njime bave), osnažimo i edukovao zanatlije o značaju koji je njihova veština i praksa imala u ranijim epohama, kao i dometu koji je ostvarila u međunarodnoj državnoj reprezentaciji. Trukerski zanat i vez bili su karakteristični za ekonomsko osnaživanje i emancipaciju žena u celoj Evropi, bez nacionalnih i socijalnih razlika, što je ispoštovano i ovim projektom. Projekat je angažovao vezilje iz urbanih i ruralnih sredina,različitih stepena obrazovanja, kao i nacionalne manjine. Osim toga, stručno je animirao i izazvao različite profesije unutar muzejske struke (etnologe, kustose, pedagoge, teoretičara) da se ogledaju u vezilačkom zanatu, obogaćujući svoju svakodnevnu praksu i aktivirao odnos prema arhiviranom nasleđu. Najveći broj veženih predmeta u okviru projekta izradila je u rekordnom roku lično autorka, istoričar umetnosti Marina Lukić Cvetić, kustos Muzeja slatka, unoseći tradicionalnom vezu novu slikarsku dimenziju. Projekat karakteriše inovativni pristup u rekonstrukciji i kreaciji mustri sa patriotskom tematikom, u kome se slikarska umetnička dela takođe prenose na trukovane mustre, u izradi koautorke Smiljke Bulatović.
Aktivnosti
Rekonstrukcija starih mustri za vez sa predstavama kraljevske porodice Karađorđević, u vlasništvu 7 muzeja u Srbiji, uradila je trukerka Smiljka Bulatović. Vezovi su tokom višedecenijskog kopiranja izgubili jasne konture, tako da su portretske karakteristike bile neoštre i neprepoznatljive. Veštinom crteža i upoređivanjem iste mustre iz više izvora, nakon zajedničkog istraživanja autorki, došlo se do najpribližnijeg rešenja originalu koji je zatim ponovljen na platnu tradicionalnom tehnikom trukovanja. Tek tako pripremljena platna učinili smo dostupnim današnjim veziljama. Veština crtanja i kopiranja Smiljke Bulatović, jedine sertifikovane trukerke u Srbiji, ovim je doprinela revitalizaciji ugroženog nacionalnog kulturnog nasleđa, u integralnoj formi. Na taj način je produženo trajanje ovih delikatnih mustri, mogućnosti njihovog ponovnog izvođenja kroz narodni i umetnički vez, kao i distribucija i dostupnost originala savremenim veziljama. Recipročno, Smiljka Bulatović je ponovo izradila papirne šablone za trukovanje iz svoje predratne kolekcije, učinivši ih dostupnim muzejima koji okupljaju vezilje i poseduju zbirke vezenog tekstila.
Marina Lukić Cvetić kustos Muzeja slatka, kao istoričar umetnosti i autor projekta, osim obimnog istraživanja i povezivanja svih činilaca, samostalno je izradila 9 dozidnica (od ukupno 32) u tehnici umetničkog veza. Ovaj vez omogućava korišćenje više boja i nijansi konca, ukomponovanih na najsloženiji način, kako bi se postigao efekat slikanja iglom i koncem na platnu. Savremene vezilje koje je animirala u projektu, ranije nisu bile obučene za ovu tehniku. Edukativnim master radionicama u okviru projekta, Marina je unapredila njihove sposobnosti i približila im istorijski kontekst i vrednost mustri sa patriotskim motivima. Lično je za izradu odabrala najkompleksnije mustre sa bogatom sadržinom: vladarskim insignijama, uniformama, nakitom, odlikovanjima i dekorom, čija realizacija odgovara originalnim predlošcima (muzejskim artefaktima, fotografijama i slikanim portretima vladara) kako bi se vezom postigla autentičnost. Marina se kao kustos i pedagog ističe samostalnim ručnim, zanatskim radom u svim programima Muzeja slatka, lično održavajući nematerijalno kulturno nasleđe živim.
Ovaj projekat, afirmisao je i umrežio vezilje iz ruralnih sredina, olakšavajući im pristup muzejima kao čvorištima kulturne komunikacije na lokalnom nivou, uz povezivanje sa nadežnim etnolozima i muzejskim pedagozima. Za mnoge aktivne zanatlije kolege iz muzeja nisu znale pre nego što ih je animirala ova atraktivna tema, kao što ni zanatlije nisu ranije bile upoznate sa bogatstvom tekstilnih etnoloških zbirki u njihovim sredinama. Popularizacijom i viljivošću projekta u medijima, vezilje su dobile simbolično priznanje u javnosti za svoj rad, istovremeno donoseći ideje za buduću delatnost i saradnju sa muzejima. Posredstvom autora iz porodičnog Muzeja slatka, stečeno je poverenje u muzeje kao institucije kojima je stalo do opstanka starih zanata i direktne komunikacije sa često nevidljivim praktičarima i čuvarima nasleđa. Lokalna udruženja umešnih vezilja takođe su se približila muzejima kroz ovaj projekat, što će omogućiti konkretnije angažovanje vezilja u budućim aktivnostima i suvenirskoj ponudi.
Za realizaciju ovog projekta, sa velikom motivacijom prijavile su se najbolje takmičarske vezilje, Mađarice iz Malog Iđoša (Marta Major, Marijana Major, Rozalija Kovač, Marija Leopold) sa nizom domaćih i međunarodnih priznanja, angažovane na projektima rekonstrukcije različitih reprezentativnih predmeta primenjene umetnosti koje u sebi sadrže umetnički vez i zlatovez (kao što je raskošna pozorišna zavesa Narodnog pozorišta u Budimpešti, Nemzeti színház). Projekat povezuje različite nacionalnosti i nacionalne manjine, kao što je to bio i element istorijske prakse koja se negovala u Kraljevini Jugoslaviji, u momentu nastanka kraljevskih portreta u vezu. Filantropski karakter projekta nedvosmisleno je prepoznat od strane različitih vezilja: Šumadije, Pirota, Vojvodine, što predstavlja postvarenu nit žive, zajedničke narodne kulture i nasleđa iz prošlosti i savremenog trenutka.
https://nemzetiszinhaz.hu/hirek/2025/12/felavattuk-a-nemzeti-szinhaz-uj-diszfuggonyet
Kolekcije originalnih mustri obogaćene su novim trukerskim uzorcima na temu kraljevskih portreta Karađorđevića, izvezenih na jastučnici i medaljonu sa likom Kraljice Marije od Jugoslavije, kreiranih po čuvenom laviranom crtežu Milene Pavović Barili iz 1923. godine. Ovim je trukerka Smiljka Bulatović, koja je i navezla ove predloške, kreirala suvenir kojim izražava ličnu povezanost sa nasleđem porodice Karađorđević i svoje bake - nekadašnje krojačice na njihovom dvrou, od koje je nasledila kolekciju papirnih mustri za trukovanje sa kraljevskim motivima. Bez sačuvanog porodičnog nasleđa i inventivnosti naslednika kao autora u sadašnjosti ovaj projekat ne bi bio moguć kao istorijski, stilski i simbolički zaokružena celina.
Izvorište ovog projekta je artefakt koji dolazi iz porodičnog nasleđa Muzeja slatka, dozidnica autorkine bake Zorke Luković iz Sirče kod Kraljeva, nastala oko 1922, sa motivom tek venčanog kraljevskog para Aleksandra i Marije. Sakrivena u fioci kredenca i prepoznata tek nakon jednog veka, podstakla je autorku Marinu Lukić Cvetić na sveobuhvatno istraživanje o dozidnicama sa istorodnim motivima u kolekcijama muzeja širom Srbije, kao i privatnim zbirkama. Uvidevši stanje u kome se nalaze ovi predmeti narodne umetnosti, u kojima su se većinom izbrisali konturni obrisi portreta kao što je bio slučaj i sa dozidnicom u našem privatnom vlasništvu, odlučila se na angažovanje profesionalne trukerke koja bi svima povratila preciznost crteža. Ovi radovi zahtevali su pokretanje čitavog niza aktivnosti, kao i angažovanje vezilja sa sličnom motivacijom, pa su planski obuhvaćeni šetomesečnim projektom koji je uključio radionice za profesionalce, predavanja i zajedničku finalnu izložbenu aktivnost u muzejima učesnicima i na Belom Dvoru.
Rekonstrukcija kraljevskih portreta u vezu nije podrazumevala samo prenos crteža iz jednog medija - fotografije, već i sa slikanih portreta. Ističe se dozidnica sa motivom Kralja Aleksandra I na konju u uniformi konjičkog pukovnika Kraljeve garde, autora Žorža Skota iz 1924. u umetničkoj kolekciji Kraljevskog Dvora. Originalni papir za trukovanje je bio jako oštećen, ali je ovaj perforirani papir sa mustrom rekonstruisan na osnovu izvornog portreta. Ovim se dokazuje izuzetna veština trukerke, kao i temeljni pristup autora u istraživanju i verodostojnom replikom u vezu.
Od 32 nova izvežena rada u okviru projekta, predstavljenih u katalogu izložbe, 11 je ponovljeno prema muzejskim originalima iz: Kragujevca, Kraljeva, Čačka, Pirota, Sente, Aranđelovca i Valjeva. Koleginica Gordana Pajić etnolog Narodnog muzeja u Valjevu, uzela je lično učešće u vezu originala iz kolekcije matičnog muzeja. Replikama originala u vezu, od strane angažovanih lokalnih vezilja, a prema rekonsturisanim mustrama za vez, stvorena je poveznica između nasleđa koje baštine institucije i savremenog veza kao elementa živog nasleđa. Projekat je u ovom izdanju obuhvatio 7 institucija van prestonice koje su pokazale najveće interesovanje (sa ciljem decentralizacije projekta), a istraživanja koja nastavljamo uključiće i sve ostale muzeje koji baštine ovakva dela na teritoriji Srbije kao i u regionu. Repeticiju kraljevskih portreta u savremenom narodnom vezu, produžićemo u Beogradu, Novom Sadu, Šapcu, Rumi i Gradskom muzeju u Senti kao najvećoj riznici trukerskih mustri u Evropi.
Trukerski zanat i vez, kao specifično ženske veštine, doprinosile su samostalnosti i ekonomskoj nezavisnosti žena kroz istoriju. Još od Domaćičkih škola u Srbiji osnivanih početkom XX veka, koje je u formi izložbe 2020. predstavio Muzej slatka, mlade devojke i žene su podsticane na razvijanje svesti o vrednosti i lepoti ručnog rada i stimulisane da izrađuju dela, putem organizovane prodaje radova, izložbi, nagradnih fondova, edukaciji u modnom dizajnu i učešću na svetskim izložbama. Reprezentacija srpskog kulturnog nasleđa u svetu, uvek se posebno oslanjala i na kategoriju veza, a narodne nošnje sa veženim motivima nosili su i članovi kraljevske porodice tokom različitih zvaničkih poseta. Ovim projektom osnažujemo i edukujemo savremene vezilje o reprezentativnom nacionalnom značaju koji je njihov zanat imao u periodu kada su nastala dela veženih portreta sa kraljevskom tematikom.Princeza Danica kao pokrovitelj projekta, poput Kraljice Marije kao pređašnjeg dobrotvora, simbolički je oživela sponu između kraljevske porodice i narodnih vezilja.
Izložbu i projekat "Veženi portreti dinastije Karađorđević - nekad i sad" prati stručni izložbeni katalog, autorke dr Lidije Cvetić Vučković, u kome ističemo i obrazlažemo fenomen dozidnica sa kraljevskim portretima. Vodeći se jedinstvenom pojavom u kulturi evropskih naroda, gde se pored tapiserija, goblena i elemenata crkvenog tekstila, likovi vladara u vezu prvi put javljaju u Srbiji i to jedini put tokom vladavine Kralja Aleksandra Karađorđevića, otvorili smo veliku i do sada necelovito predstavljanu temu. Katalog sadrži fotografije svih izveženih radova, korišćenih originala, tekst o ugroženom trukerskom zanatu, kao i biografije autora.
https://drive.google.com/file/d/1pWtARRSrqf4IxpuTfBKbwv_t5em9q_eg/view?usp=sharing