RIMSKIM CARSTVOM NA TOČKOVIMA. Drumovima i raskršćima do Narodnog muzeja Srbije
Deana Ratković
Narodni muzej Srbije
Ivana Popović, naučni savetnik
Svi putevi rimskih kola vode u Muzej.
Izložba RIMSKIM CARSTVOM NA TOČKOVIMA. Drumovima i raskršćima do Narodnog muzeja Srbije je projekat revitalizacije i prezentacije kulturnog nasleđa dva tipa rimskih kola koja su dospela u Zbirku Narodnog muzeja Srbije, 2013. i 2017. godine. Ovaj projekat u sebi sadrži više aspekata koji obuhvataju opsežna arheološka i muzeološka proučavanja, proces konzervacije i restauracije, primenu 3D tehnologije u izradi virtuelnih modela, koji su danas sastavni deo zaštite arheoloških predmeta. U okviru projekta primenjene su različite interdisciplinarne metode: analize metala, arheozoološka ispitivanja i radiokarbonsko merenje kostiju životinja. Kola su kod Rimljana i u svim antičkim civilizacijama imala praktičnu i simboličku ulogu, služila su za transport robe, putnika i pošte, prevoz vojske i oružja, učešće u vojnim trijumfima, atletskim nadmetanjima (trke dvokolica), bila su simbol socijalne nadmoći i blagostanja, ali i deo ritualnog sahranjivanja pokojnika zajedno sa kolima i konjima. Na izložbi su predstavljena dva tipa rimskih kola, koji su i jedinstveni primerci pronađeni na teritoriji Srbije. Oni su bili izloženi na postavci u vidu rekonstrukcija, sa sačuvanim originalnim delovima od metala s obzirom na to da je glavni deo konstrukcije kola bio napravljen od organskog materijala – drveta koji je bio izložen propadanju. Prva kola koja su postala deo kolekcije Narodnog muzeja Srbije pronađena su prilikom zaštitnih arheoloških iskopavanja tokom izgradnje autoputa Niš-Dimitrovgrad na lokalitetu Staničenje kod Pirota. Reč je o dvokolici tipa cisium, datovanoj u period od kraja I do polovine II veka koja je bila deo pogrebnog rituala sahranjivanja. Ova kola su izložena u vidu makete u njihovoj pretpostavljenoj veličini. Druga kola predstavljaju putničko vozilo sa četiri točka tipa raeda i datuju se u II vek. Od njih su sačuvani delovi konstrukcije od gvožđa, dekorativni elementi od bronze i konjska oprema. Prezentaciju rimskih kola na izložbi prati i priča o rimskim putevima i komunikacijama, kao i strogo kontrolisanoj državnoj pošti.
Dva različita tipa rimskih putničkih kola su u zbirku Narodnog muzeja Srbije stigla putem zaštitnih iskopavanja jednog tumula u prvom, odnosno putem otkupa u slučaju drugih kola. Najvažniji razlog akvizicije ovih izuzetnih svedočanstva rimske materijalne kulture i zanatstva jeste nastojanje da se, kao deo kulturne baštine Srbije, sačuvaju od nestajanja i propadanja, a zatim da se konzerviraju, rekonstruišu i predstave javnosti kroz publikacije i izložbe. Veliki značaj za arheološku nauku je činjenica da su naša kola uneta na mapu te vrste nalaza, čime su istraživači mogli da upotpune i prošire tumačenja i na teritoriju Srbije. U oba slučaja, raspolagali smo delovima od metala (gvožđa i bronze) s obzirom na to da njihov glavni deo konstrukcije od drveta nije sačuvan. Nakon konzervacije i tipološke i stilske atribucije, pristupilo se rekonstrukciji kola na osnovu velikog broja pojedinačnih metalnih delova. Pomenute delove funkcionalnog i dekorativnog karaktera, - ukupno 41za dvokolicu iz Staničenja, a 140 za kola sa četiri točka - trebalo je spojiti u koherentnu celinu. U tom nastojanju su nam pomogle analogije sa teritorije Bugarske i Mađarske, gde je pronađen i rekonstruisan značajan broj sličnih nalaza. Predložena rekonstrukcija votivne dvokolice iz Staničenja uključena je u monografiju posvećenu rimskim kolima autora Veselina Ignatova. Dvokolica iz Staničenja je izrađena u vidu makete u pretpostavljenoj veličini, dok su Ootvorena putnička kola sa četiri točka prvo rekonstruisana u 3D modelu, pomoću kojeg je projektovan i poseban postament od klirita,u koji su implementirani originalni delovi. Na ovaj način posetiocima je prikazan izgled rimskih kola na najverniji mogući način koji omogućava savremena tehnologija. Takođe, ne smemo zanemariti i činjenicu da su analize metala pružile značajne podatke koji su se poklopili sa arheološkim tumačenjima i ukazali na moguće poreklo rude (sirovina), kao i eventualnoj lokalnoj proizvodnji metalnih delova za kola.
Aktivnosti
Fotografije postavke izložbe.
Impresum izložbe: Autor izložbe: Deana Ratković Saradnici na izložbi: Danijela Jovanović, Miroslav Petelin i Marko Aleksić Dizajn izložbe: Milja Ratković Grafički dizajn: Dušan Radovanović
Publikacija: Rimskim carstvom na četiri točka: Rimska putnička kola iz Narodnog muzeja Srbije, (Troughout the Roman Empire on four wheels: Roman passenger wehicles in the National Museum of Serbia), ur. D. Ratković, Iz riznice Narodnog muzeja Srbije.25, Beograd: Narodni muzej Srbije, 2025.
Prilog 3 NMS_Rimskim carstvom na cetiri tocka_0.62542400 1774879436.pdf
Publikacija: Votivna dvokolica iz Staničenja kod Pirota. Arheološka i interdisciplinarna tumačenja, konzervacija i rekonstrukcija, (Rezime: Votive two-wheeled carriage from Staničenje near Pirot), ur. D. Ratković, Arheološke monografije 23, Beograd: Narodni muzej u Beogradu, 2015.
https://www.swisstransfer.com/d/73b8e3e4-0c0f-41a5-91c2-4be77367bb42
Digitalni sadržaji: animacija dvokolica iz Staničenja i kola sa četiri točka. Aplikacija kojom posetioci samostalno mogu da istražuju delove rimskih kola. DigitalMind
https://www.swisstransfer.com/d/0f3a6fe9-ab83-4801-b7e2-0771bf399457
Prikaz izložbe: T. Stanković Pešterac, Dve nesvakidašnje izložbe Narodnog muzeja Srbije, Rad muzeja Vojvodine 67, Novi Sad, 2025: 228-234.
Prilog 6 Prikaz Dve nesvakidasnje izlozbe Narodnog muzeja Srbije_0.60625600 1774879437.pdf
Strip o dvokolici iz Staničenja autora Saše Rakezića (Aleksandar Zograf).
Edukativni programi: Kao prateći edukativni programi izložbe, osmišljen je niz sadržaja koji je namenjen različitim grupama posetilaca. U izložbenom prostoru bio je posebno osmišljen Dečiji kutak, u kome su uvek bili dostupni radni listovi i pribor za crtanje. Deo legendi bio je namenjen i pisan posebno za decu – jezikom koji je njima zabavan i prijemčiv. Organizovan je antički modni studio, gde su posetioci imali priliku da isprobaju rimske toge. Za odrasle su održavana stručna i tematska vođenja, kao i predavanja stručnjaka iz drugih institucija (Arheološki i Balkanološki institut, Filozofski fakultet). Kreirani su i programi sa posebnom pažnjom na osetljive grupe. Izdvaja se saradnja sa Centrom za pozitivan razvoj dece i omladine. Interesantno je da je jedan deo izložbe bio i taktilan. Kopija skulpture Atene Partenos bila namenjena za dodirivanje – što je interesantno i deci i odraslima, ali se vodilo računa o slepima i slabovidima.
Mediji i publika Značajnu podršku u promociji izložbe i celokupnog projekta pružili su brojni mediji. Među sadržajnijim osvrtima na izložbu izdvajaju se emisija emitovana na kanalu Brainz Art u kojoj su o izložbi govorile autorke postavke, muzejska savetnica Spomen-zbirke Pavla Beljanskog, mr Milana Kvas i naslednica Danice Nikić, prof. Mr um. Jelena Kovačević Vorgučin. Takođe, značaj širine različitih aspekata humanitarnog i umetničkog aktivizma Danice Nikić stavljen je u širi kulturni kontekst zahvaljujći organizovanim vođenjima kroz postavku na ruskom jeziku od strane studentkinja Akademije umetnosti u Novom Sadu, Alene Itan Katurove i Natalije Ašasove.
Nakon završetka izložbe rekonstruisana kola sa četiri točka našla su svoje mesto na stalnoj postavci u atrijumu Narodnog muzeja Srbije. Predmet je i dalje dostupan publici čime je postignuta vidljivost i odživost projekta.