Pobeda je ženskog roda. Žene Vojvodine u borbi protiv fašizma
Vojislav Martinov, Kristina Meneši, Aleksandar Horvat, Sanja Kojić Mladenov
Naziv projekta Pobeda je ženskog roda ujedno i slogan kandidature, budući da se radi o veoma simboličnom nazivu projekta, izložbe i kataloga, koji je istovremeno primenjiv na različite aspekte i teme u kontektu borbe za žensku ravnopravnost. Slogan je afirmativan, pobuđuje interesovanje i ističe ravnopravnost.
Muzej Vojvodine (u saradnji sa Muzejom savremene umetnosti Vojvodine)
Kristina Jorgić Stepanović, kustoskinja - istoričarka
Projekat Pobeda je ženskog roda – žene Vojvodine u borbi protiv fašizma zamišlјen je kako bi se povodom obeležavanja 80 godina od pobede nad fašizmom u Drugom svetskom ratu, posredstvom izložbe, kataloga i pratećih programa, skrenula pažnja na važan aspekt ove borbe na prostorima Jugoslavije, koji je ostao zapostavlјen, previđan ili nedovolјno potenciran u akademskoj i kulturnoj sferi na prostoru Republike Srbije. Izradi izložbe i kataloga prethodilo je istraživanje bogate građe Muzeja Vojvodine, ali i drugih muzejskih institucija, kao i privatnih kolekcija, kako bi se odabrale što reprezentativnije muzealije, koje ukazuju na zastuplјenost i različite uloge koje su žene imale u borbi protiv fašizma. Fokus istraživanja bio je stavlјen na žene sa područja Vojvodine, ali većina obrađivanih tema se posredno odnosi na prostor Srbije i bivše Jugoslavije. Imajući u vidu da su istorija antifašizma, kao i istorija društvene emancipacije, poslednjih decenija postali tema savremenog umetničkog stvaralaštva, autorski tim je odlučio da izložbu dopuni i radovima angažovanih savremenih umetnica – Milice Dukić, Jelene Jureše, Milice Rakić i Milice Tomić. Na izložbi je bilo izloženo 330 predmeta, uglavnom iz zbirki Muzeja Vojvodine, kao i iz 14 drugih muzeja i ustanova kulture i 5 privatnih kolekcija. Postavka je u celini bila dvojezična – na srpskom i engleskom jeziku. U katalogu izložbe, na preko 250 stranica, autorski tim je u šest originalnih naučnih radova – istraživačkih studija, analizirao različite aspekte borbe za emancipaciju žena u okviru antifašističkog i revolucionarnog pokreta u Vojvodini. Sudeći po medijskim natpisima i prisutnosti na društvenim mrežama, izložba je privukla veliku pažnju javnosti zahvalјujući uspešnom dizajnu, konceptu, velikom broju izloženih predmeta i bogatom pratećem programu, dok je katalog dobro prihvaćen kod akademske i stručne javnosti. Sve to je rezultovalo buđenjem interesovanja za temu ženske emancipacije u okvirima revolucionarnog i antifašističkog pokreta, kao autentičnog, a zaboravlјenog istorijskog iskustva žena sa ovih prostora.
Projekat Pobeda je ženskog roda bio je inovativan u više aspekata. U prvoj – istraživačkoj fazi, primenjen je novi pristup interpretiranja, čitanja i kontekstualizovanja muzejskih predmeta, sa fokusom na osnovnu temu izložbe – borbu za žensku emancipaciju uoči, tokom i nakon Drugog svetskog rata. Inovativno je bilo i iskustvo saradnje između Muzeja Vojvodine i Muzeja savremene umetnosti Vojvodine, pri čemu je uspešno realizovano inkorporiranje savremenih umetničkih dela u hronološke i tematske okvire istorijske izložbe. Istorijsko-umetnička koncepcija odrazila se i na privlačenje raznovrsne publike, različitih kulturnih afiniteta. Inovativnim se može smatrati i rad umetnice Milice Dukić, koja je koristila muzejsku građu (zatvorske maramice iz Drugog svetskog rata) kao polaznu osnove za sopstveni stvaralački rad, realizovan i kroz kolektivnu praksu saradnjom sa studentima Akademije umetnosti. Sudeći prema ocenama recenzenata, katalog izložbe ima i naučnu težinu, pre svega jer je koncipiran i napisan na osnovu interdisciplinarnog pristupa, a u velikoj meri je baziran na nepoznatoj arhivskoj građi, dokumentima, memoarima i dnevnicima savremenika i savremenica istorijskih događaja. Efektan, upečatlјiv dizajn izložbe doprineo je vidlјivosti projekta u javnosti i dodatno je pobudio interesovanje publike. U pogledu kulturnih i društveni doprinosa, ovim projektom je u javnosti naglašena uloga žena u istorijskim procesima i društvenim promenama. Projekat je afirmisao pozitivne istorijske i umetničke prakse, važne za savremeni društveno-politički i umetnički kontekst. Ovim projektom je istaknuta veza između univerzalnih antifašističkih vrednosti i borbe za rodnu ravnopravnost. Sastavni deo projekta su bile radionice i programi, okrenuti svim generacijama i uzrastima – od dece vrtićkog uzrasta do najstarijih građana. Organizovane su i radionice za osobe za invaliditetom. Projekat je realizovao definisane cilјeve, a posebno u pogledu apostrofiranja ideje o ravnopravnosti i emancipaciji žena.
Aktivnosti
ISTRAŽIVANJE Prilikom istraživanja za izložbu Pobeda je ženskog roda, autori su primenili inovativni pristup, novim čitanjem muzejskih predmeta, u kontekstu borbe za žensku emancipaciju uoči i tokom Drugog svetskog rata. To se posebno odnosi na predmete iz Zbirke oružja i Zbirke istorijskih predmeta Muzeja Vojvodine, jer je istraživanjem istorijata pojedinih predmeta iz novog ugla, ustanovljeno da su izvanredna svedočanstva o ulozi i borbi žena, ne samo protiv fašizma, već i za sopstvenu ravnopravnost. Takođe, istraživanjem u Zbirci dokumenata Muzeja Vojvodine, pronađeni su dokumenti, memoarski zapisi i dnevničke beleške, do sada nepoznati javnosti, koji su poslužili kao narativna osnova za koncipiranje sadržaja izložbe i pisanje tekstova kataloga. Autori su, osim u Muzeju Vojvodine i Muzeju savremene umetnosti Vojvodine, za potrebe izložbe istraživali i izložili predmete iz još 13 muzeja i ustanova kulture, kao i iz 5 privatnih kolekcija.
PREZENTACIJA EKSPONATA I KONCEPCIJA IZLOŽBE Prilikom osmišljavanja i realizacije izložbe i definisanja njene koncepcije, autori su upotrebili različite metode u prezentaciji raznovrsnih i mnogobrojnih muzejskih predmeta, predstavljenih u više celina i nivoa, u zavisnosti od pristupa. - hronološki pristup: a) Emancipacija, feministički i revolucionarni pokret do 1941. godine; b) Emancipacija žena u ratu 1941-1945. i njihovo učešće u antifašističkoj borbi; c) Rad AFŽ-a u posleratnom periodu, do ukidanja 1953. godine. - tematski pristup: izložba je podeljena u celine, u skladu sa opredeljenjem autora da žene predstave u određenim ulogama – kao feministkinje, antifašistkinje, revolucionarke, studentkinje, borkinje, bolničarke, ilegalke, političke zatvorenice, diverzantkinje, umetnice. - biografski pristup: predstavljanje biografija i ličnih predmeta istaknutih ilegalki i borkinja, kao dodatni nivo izložbe, kojim se produbljuje i personalizuje tematski pristup. - dela savremenih umetnica, inspirisanih antifašističkom borbom žena i radom AFŽ-a, inkorporirani su kao poseban segment koji izložbi daje dodatnu dubinu.
SAVREMENE UMETNICE Istorija antifašizma, kao i emancipacije društva, često su teme ne samo naučnih radova, već i savremenih umetničkih dela. Izložba o emancipaciji žena u Vojvodini tokom Drugog svetskog rata dopunjena je delima savremenih umetnica – Milice Dukić, Jelene Jureše, Milice Rakić i Milice Tomić. Ovaj specifičan projekat, prvi put sažima delatnost dva Muzeja – Muzeja Vojvodine i Muzeja savremene umetnosti Vojvodine, koji godinama unazad dele zgradu nekadašnjeg Muzeja revolucije. Koncept usmeren na antifašizam, emancipaciju žena i izgradnju društva rodne ravnopravnosti, istaknut je kao onaj koji povezuje ne samo dve različite institucije, vremenske odrednice – prošlost i sadašnjost, već čini mogući primer mehanizma zajedničkog rada i javnog delovanja. Uvođenje dela savremene umetnosti ima za cilj afirmaciju pozitivnih istorijskih praksi, važnih i za savremeni društveno-politički, ali i umetnički kontekst. Ovakav pristup upućuje na kontinuitet nasilne prošlosti koja obeležava mnoge generacije naših porodica, ističući istovremeno ulogu žena u afirmaciji pozitivnih društvenih promena.
MARAMICE IZ DRUGOG SVETSKOG RATA I MARAMICE RADOVI STUDENATA AKADEMIJE – PRIMER INOVATIVNE UPOTREBE MATERIJALA Rad savremene umetnice Milice Dukić „Pisma Radi“ polazi od autentičnog premeta –maramice Rade Nikolić, antifašistkinje koja je kao aktivna učesnica NOP-a, tokom iščekivanja smrtne presude u logoru Banjica, izvezla lik devojke iza rešetaka i podatke o uhapšenim i streljanim saborcima, kao svojevrsno oproštajno pismo majci, porodici i prijateljima. Ovo svedočanstvo o stradanju nedužnih umetnica dalje razvija pozivanjem studentkinja Akademije umetnosti u Novom Sadu da zajedno kreiraju nove maramice kao komentare na sačuvanu poruku. Rad dopunjuje eksponatima zbirki Muzeja Vojvodine, odnosno, maramicama drugih antifašistkinja sa njihovim svedočenjima, datumima stradanja i parolama, kao što je „Živela sloboda“. U pitanju je specifična ženska strategija, koja ukazuje na jačanje solidarnosti i sestrinstva, koje se Miličinim radom nastavlja uključivanjem studentkinja i prenošenjem sećanja na nove generacije. Ovakva praksa postaje spona istorijskih i aktuelnih artefakata, te pokazatelj važnosti univerzalnih humanističkih ideja.
VIZUELNI IDENTITET IZLOŽBE U rešavanju dizajna i vizuelnog identiteta, Mia David i Keti Zaharijev polaze od crvene marame, predmeta koji istovremeno pripada svakodnevici i borbi, te povezuje domaćice, radnice, borkinje i revolucionarke. Marama kroz izložbu postaje lični predmet, istorijsko svedočanstvo, znak hrabrosti i otpora. Lukrecija Ankucić je na vešanje otišla sa crvenom maramom oko glave, pevajući „Padaj silo i nepravdo“, kao poslednji gest prkosa. Iz tog značenja proizlazi i transformacija jugoslovenske petokrake u ženski lik, kao način da se taj simbol vrati ženama koje su ga nosile i branile. Arhitektonsko rešenje izložbe zasniva se na preplitanju istorijske građe o borbi za emancipaciju žena kroz antifašistički otpor u Drugom svetkom ratu i dela savremenih umetnica koje se bave srodnim temama, bez njihovog prostornog razdvajanja, već u kontinuiranom prožimanju unutar jedinstvenog prostora. Fotografije velikog formata prikazuju naše pretkinje sa puškama, u rovovima, na izborima.
KATALOG Kao sastavni deo projekta objavljen je katalog, na 250 stranica, u vidu šest stručnih tekstova – istraživačkih studija. Prva studija predstavlja aktivnosti revolucionarne, antifašističke, feminističke omladine pre Drugog svetskog rata, kroz prizmu delatnosti Sonje Marinković. Druga se bavi ženama kao aktivistkinjama Narodno-oslobodilačkog pokreta u Vojvodini i novom rodnom dinamikom – posledicom njihove masovne participacije u pokretu otpora. Treća studija analizira odnos između ideje o emancipaciji žena i tradicionalnog seljačkog društva, kao glavne baze partizanskog pokreta, ali i glavne prepreke za proces uspostavljanja ženske ravnopravnosti. Četvrta i peta studija se bave radom AFŽ-a u Vojvodini, organizacije koja je zbog svoje masovnosti postala ključna za proces emancipacije žena. Šesta studija predstavlja radove četiri umetnice – Milice Dukić, Milice Rakić, Milice Tomić i Jelene Jureše, čije su instalacije bile sastavni deo izložbe. Poglavlja u katalogu korespondiraju sa tematskom strukturom izložbe, a priče o pojedinim akterkama istovremeno su noseći delovi i izložbene postavke.
Pobeda je zenskg roda katalog.pdf
https://www.instagram.com/p/DR1o-Oqjl6N/
https://kulture.rs/promocija-kataloga-izlozbe-pobeda-je-zenskog-roda/?lang=lat
AUDIO-VIZUELNI PRATEĆI ELEMENTI IZLOŽBE U sklopu istraživanja za izložbu, autori su u arhivi Radio-televizije Vojvodine (RTV) pogledali tridesetak dokumentarnih filmova, koji tematizuju učešće žena Vojvodine u Drugom svetskom ratu. Iz filmova su izdvojene izjave pojedinih učesnica i montirane u jednu celinu, ukupnog trajanja od dvadeset minuta. Prilikom izbora inserata, vodilo se računa o tome da izabrane sekvence prate osnovnu koncepciju izložbe, odnosno, da budu zastupljene i predstavljene ilegalke, borkinje, bolničarke i članice AFŽ-a. Takođe, izdvojene su izjave onih žena, čiji predmeti su bili izloženi na izložbi (Dušanka Jovičić, Olga Butraković, Marija Draženović). Kao prateći audio-vizuelni element izložbe korišćena je i nova tehnologija – veštačka inteligencija, kako bi se pojedini predmeti i lične priče na moderan, potpuniji i vizuelno atraktivan način približili publici. Preko svojih mobilnih telefona, odnosno kju-ar koda, posetioci su mogli da aktiviraju priču o predmetima koji bi „oživeli“ pred njihovim očima.
RAD SA PUBLIKOM Uoči i tokom trajanja izložbe, autori, kao i vodička i pedagoška služba Muzeja Vojvodine i Muzeja savremene umetnosti Vojvodine, organizovali su niz aktivnosti za publiku. Sva stručna vođenja, predavanja i radionice su bili veoma posećeni. Rad sa publikom je bio zastupljen na sledeći način: - autorska stručna vođenja za publiku organizovana su svake nedelje tokom trajanja izložbe (jedno od stručnih vođenja je prenošeno uživo na društvenim mrežama) - autorska stručna vođenja učenika srednjih škola i studenata Akademije umetnosti, Filozofskog fakulteta i Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu - Pedagoška služba Muzeja Vojvodine je organizovala više radionica sa decom iz vrtića i osnovnih škola („Naša junakinja“; „Hrabre juče, glasne danas – Žene kroz vreme“, „Superjunakinje svakodnevnog života“) - predavanje Kristine Jorgić Stepanović „Put ka otporu: položaj žena u Jugoslaviji između dva svetska rata“ - promocija kataloga izložbe, na kojoj su govorili recenzentkinja Ana Panić i autori izložbe i kataloga
Mlađi uzrast. Plan radionica.pdf
https://gimnazijatvrdjava.edu.rs/poseta-izlozbi-pobeda-je-zenskog-roda/
https://www.instagram.com/p/DRXDJ2mCOwV/
https://ravnopravnost.org.rs/zene-vojvodine-u-borbi-protiv-fasizma/
https://vojvodjanskireporter.rs/muzej-vojvodine-pobeda-je-zenskog-roda-izlozba-i-predavanje/
https://kulture.rs/vodenje-kroz-izlozbu-pobeda-je-zenskog-roda/?lang=lat
RADIONICA MILICE DUKIĆ U sklopu izložbe realizovan je set otvorenih radionica savremenog veza i tapiserije koje je vodila savremena umetnica Milica Dukić. Novi radovi koji su nastali na radionicama bili su direktno inspirisani muzejskim predmetima (vezenim porukama iz Drugog svetskog rata), koji pripadaju kolekciji Muzeja Vojvodine. Na radionicama su učestvovale grupe, organizovane u saradnji sa Organizacijom Gluvih iz Novog Sada, kao i svi zainteresovani građani i građanke. Inkluzivna praksa autorke, vidljiva i u drugim aspektima njenog stvaralaštva, uočljiva je i sada, procesualnim pristupom, otvorenom formom saradnje i inkorporiranja novih objekata, kao i glasova, kako iz prošlosti, tako i sadašnjosti. Radionica je privukla veliku pažnju javnosti i publike, te izložbu učinila dostupnijom i otvorenijom za lično učešće i intervenciju.
https://www.instagram.com/p/DRetKeGCAPn/
https://www.instagram.com/p/DRxMqkPCFkT/
https://www.instagram.com/p/DRz1dv9iDo7/
https://radioplaneta.co.rs/muzej-vojvodine-radionice-savremeni-vez/
PROMOVISANJE IZLOŽBE U JAVNOSTI I PROMOTIVNI MATERIJAL Izložba je tokom njenog trajanja, na različite načine promovisana u javnosti – u medijima, na televizijama, u novinama, na portalima i društvenim mrežama. Autori izložbe su nastupali u programu Radio-televizije Vojvodine, Euronews Srbija, Blokadne televizije i TV kanal 9. Takođe, davali su izjave za listove i portale – Novi magazin, Danas, Politika, Autonomija info itd. Za potrebe reklamiranja, snimljeni su kratki video-snimci, u kojima autori predstavljaju osnovne teme izložbe. Video-sadržaji su potom postavljeni na društvene mreže. Sastavni deo promovisanja izložbe bili su baneri i plakati, istaknuti na javnim mestima i zgradi Muzeja Vojvodine i Muzeja savremene umetnosti Vojvodine. Za potrebe izložbe urađeni su suveniri sa logom i natpisom „Pobeda je ženskog roda“ (majice, platnene torbe, termosi za tople napitke, obeleživači za knjige).
https://www.ecofeminizam.com/2025/11/13/pobeda-je-zenskog-roda-kako-su-zene-menjale-istoriju/
https://autonomija.info/nob-revolucija-u-kojoj-je-izborena-ravnopravnost-jugoslovenskih-zena/
https://www.politika.rs/sr/clanak/712773/i-rec-pobeda-je-zenskog-roda
https://www.youtube.com/watch?v=8Hzq-IhXI6k
https://www.youtube.com/watch?v=hMFOY3fX39Y