Odličja i zaveštanja Narodnom muzeju Srbije
Marija Marić Jerinić
Narodni muzej Srbije
Borko Masalušić, viši arhivista u Arhivi SANU
„Moje dekoracije da se predadu našem Narodnom muzeju“ - od ličnog zaveštanja do kulturnog blaga
Projekat „Odličja i zaveštanja Narodnom muzeju Srbije“ predstavlja rezultat višegodišnjeg sistematskog i interdisciplinarnog istraživanja usmerenog na rekonstrukciju, stručnu obradu, valorizaciju i prezentaciju nedovoljno poznate kolekcije odlikovanja iz fonda Narodnog muzeja Srbije. Primarni podsticaj projekta je činjenica da tokom više od jednog veka, od kada su prva odlikovanja ušla u muzej, nije bila izvršena njihova celovita kataloška obrada. Reč je o stotinu odlikovanja, medalja i spomenica i osamdesetak povelja, diploma i uverenja, delovima zaostavština značajnih ličnosti srpske istorije druge polovine 19. i početka 20. veka. Zbog nepotpunosti podataka i čestog izostajanja provenijencije predmeta, bilo je neophodno primeniti interdisciplinarni metodološki pristup koji je podrazumevao uključivanje analize muzejske i arhivske građe, tipološku obradu predmeta u okviru faleristike, korišćenje različitih istorijskih izvora, konzervatorske i gemološke analize. Poseban fokus bio je na rekonstrukciji zaostavština istaknutih ličnosti društvenog, političkog i kulturnog života Srbije, druge polovine 19. veka, a čija su odlikovanja prispela u muzej njihovim ličnim zaveštanjima ili kao poklon njihovih potomaka. Projektom su identifikovane i ponovo uspostavljene veze između odlikovanja i pripadajućih diploma, povelja i uverenja, čime je uobličena njihova dokumentarnost i muzejska vrednost. Predmeti su konzervirani, način njihovog čuvanja je unapređen, a građa postala dostupna budućim istraživačima. Rezultat projekta jeste transformacija fragmentovanih i nedovoljno obrađenih predmeta u koherentne istorijske izvore, interpretirane u okviru biografija njihovih nosilaca. Odlikovanja su sagledana ne samo kao muzejski artefakt, već kao svedočanstvo društvenih, političkih i kulturnih tokova. Projekat je realizovan kroz tri međusobno povezana segmenta: istraživanje i stručnu obradu, publikovanje rezultata u formi publikacije i javnu prezentaciju kroz izložbu (decembar 2024 - april 2025). Na taj način uspostavljena je celovita, naučno utemeljena i po prvi put predstavljena kontekstualizovana muzejska celina.
Projekat predstavlja značajan iskorak u muzeološkoj praksi jer se po prvi put sistematski pristupa rekonstrukciji fragmentovanih zaostavština i uspostavlja održiv model njihove stručne obrade i interpretacije. Ovim postupkom su odlikovanja, dugo tretirana kao izolovan i nedovoljno kontekstualizovan predmet, transformisana u relevantne istorijske izvore. Stručni doprinos ogleda se u primeni interdisciplinarne metodologije koja objedinjuje muzeološki, arhivski, istoriografski i konzervatorski pristup, uz doslednu proveru provenijencije i povezivanje predmeta sa pratećom dokumentacijom. Ovakav pristup omogućio je rekonstrukciju narušenih celina i vraćanje građe u njen izvorni kontekst. Naučni značaj projekta ogleda se u novim saznanjima: ispravljenim atribucijama, preciznijem datovanju, identifikaciji dokumenata i sistematizaciji građe. Time je značajno unapređeno poznavanje ne samo same kolekcije, već i šireg političkog i kulturnog konteksta Srbije kraja 19. i početka 20. veka, uključujući razumevanje simboličke i društvene uloge odlikovanja. Kulturni i društveni značaj projekta ogleda se u ponovnom uključivanju zapostavljene kolekcije u institucionalnu i javnu sferu. Kroz izložbu, publikaciju i edukativne programe, projekat je doprineo boljem razumevanju fenomena zaveštanja kao važnog oblika kulturne memorije i svedoči o ličnom odnosu i poverenju u muzej. Posebna vrednost projekta leži u činjenici da uspostavljena metodologija predstavlja model primenljiv i u drugim institucijama, čime projekat prevazilazi okvire na mikro nivou i doprinosi razvoju savremene muzeološke prakse.
Aktivnosti
Istraživanje kolecije. Početna faza projekta obuhvatila je dugoročno istraživanje, sa ciljem rekonstrukcije, sistematizacije i valorizacije nedovoljno obrađene građe. Analizom inventarnih knjiga, dokumentacije i arhivske građe sa ciljem identifikacije i utvrđivanja provenijencije predmeta. Ustanovljeno je da kolekcija nije formirana planski, već kroz zaveštanja i poklone, što je zahtevalo kompleksan istraživački pristup. Usled specifičnih istorijskih okolnosti, razaranja tokom Prvog svetskog rata, i nove državne politike, osnivanjem novih muzeja sredinom 20. veka, celovitost zaostavština bila je narušena, a samim tim i njihovo muzeološko svedočanstvo.
Rekonstrukcija zaostavština. Kroz povezivanje odlikovanja sa arhivskom građom, pratećim poveljama i dokumentima izvršena je rekonstrukcija građe koja je, usled različitih istorijskih okolnosti, bila fragmentovana – danas se najveći deo zaostavština čuva u Narodnom muzeju Srbije, a deo u Istorijskom muzeju Srbije i Vojnom muzeju. Ovim procesom predmeti su usklađeni sa biografijama nosilaca, čime su razjašnjene istorijske okolnosti i preciznije interpretiran njihov značaj, dok su artefakti istovremeno transformisani u relevantne istorijske izvore. Rekonstrukciji zaostavština pristupano je pojedinačno, obradom svih dostupnih izvora, te obradom odlikovanja unutar biografija nosilaca – počev od arhimandrita Nićifora Dučića, generala Jovana Miškovića, bračnog para Vesnić, Jovana Avakumovića, Teodora Radosavljevića, Svetozara Uroševića i Đorđa Vlajkovića.
Metodologija rada. Projekat je zasnovan na interdisciplinarnom pristupu koji objedinjuje muzeološka, arhivska, istoriografska, istorijsko umetnička i faleristička, konzervatorska i gemološka istraživanja. Preciznim postupkom ova istraživanja omogućila su preciznu identifikaciju predmeta, njihovog sastava, njihovo hronološko određivanje i kontekstualizaciju.
Naučni rezultati. Rezultati istraživanja pružili su nova značajna saznanja: ispravljene atribucije, identifikaciju ranije nepoznatih dokumenata, preciznije datovanje predmeta i zbivanja iz života nosilaca, odgovore na sporna pitanja političkog života, utvrđivanje provenijencije predmeta, pa čak i utvrđivanje autorstva slike iz privatne kolekcije. Poseban doprinos predstavlja ponovno uspostavljanje veze između odlikovanja i prateće dokumentacije, čime su predmeti valorizovani kao istorijski izvor.
Publikacija. Publikacija „Odličja i zaveštanja Narodnom muzeju Srbije“ predstavlja prvu celovitu naučnu obradu kolekcije odlikovanja u Narodnom muzeju Srbije. Svojim obimom i značajem ona daleko prevazilazi klasične kataloge zbirki, te predstavlja model za obradu sličnih kolekcija i zbirki, povezujući katalošku obradu sa rekonstrukcijom zaostavština i biografijama nosilaca.
Biografski pristup. Odlikovanja iz zaostavština su rekonstruisana i interpretirana kroz biografije nosilaca, čime su sagledana u širem političkom, kulturnom i društvenom kontekstu. Biografija i odlikovanja manje poznatog Teodora Radosavljevića oslikavaju kompleksnost života Srba u Austrougarskoj u 19. i početkom 20. veka. Odlikovanja Đoke Vlajkovića svedočanstvo su požrtvovanosti narodu i slobodi. O ličnostima poput akademika i erudite generala Miškovića, duhovnika i ratnika Nićifora Dučića stičemo jasnu i celovitu sliku njihovog društvenog i političkog života. Posebno je istaknut značaj bračnog para Vesnić, njihove diplomatske i humanitarne delatnosti u ključnim momentima srpske istorije početka 20. veka. Kroz biografiju i odlikovanja Jovana Avakumovića stičemo jasnu sliku političkih kriza u osvitu 20. veka. U svetu istaknutih ličnosti našao se i Svetozar Urošević, manje poznat činovnik Ministarstva inostranih dela, koji je svojim požrtvovanim radom dugim preko pedeset i sedam godina ostavio značajan trag u Ministarstvu.
Izložba. Izložba „Odličja i zaveštanja Narodnom muzeju Srbije“ održana u Maloj galeriji Narodnog muzeja Srbije (decembar 2024 -april 2025) omogućila je da rezultati dugogodišnjeg istraživanja po prvi put, nakon gotovo jednog veka, budu predstavljena kao celovita i kontekstualizovana muzejska celina dostupna javnosti. Izložba je pratila biografski pristup i obuhvatila predmete kako iz numizmatičkih i umetničkih zbirki Narodnog muzeja Srbije, tako i predmete iz drugih ustanova: Vojnog muzeja, Istorijskog muzeja Srbije, Umetničke zbirke Galerije SANU, Bibliografskog odeljenja biblioteke SANU, Arhiva SANU, Arhiva Jugoslavije, Muzeja Grada Beograda, Galerije Matice srpske; čime je ostvarena dublja međumuzejska i međuinstitucionalna saradnja. Pored izloženih odlikovanja i pratećih povelja, predstavljeni su portreti nosilaca, kao i njihovi lični predmeti.
Edukativni program. Izložbu su pratili i edukativni programi namenjeni različitim kategorijama publike. Realizovana su stručna vođenja, predavanja i radionice za decu. Predavači iz različitih oblasti, o ključnim ličnostima i njihovim zaveštanjima govorili su kroz različite sfere delovanja: verski život, obrazovanje, politički život, vojska, kao i kroz lični pristup - razgovorom sa potomcima nosilaca. Ovakav pristup omogućio je uključivanje različitih ciljnih grupa i tumačenje odnosa pojedinaca i zajednice prema muzeju.
Međuinstitucionalna saradnja. Pažljivo osmišljena postavka i bogato ilustrovani katalog omogućili su jasno sagledavanje odnosa između predmeta i njegovog istorijskog i društvenog konteksta. Nakon prvog izlaganja u Narodnom muzeju Srbije, izložba je gostovala i u Muzeju Republike Srpske u Banjoj Luci, uz ideju da i u narednom periodu bude predstavljena široj javnosti kako u Srbiji, tako i u regionu.
Dugoročni značaj i održivost projekta. Projekat uspostavlja model za rekonstrukciju i interpretaciju fragmentovane građe - danas rasute u različitim muzejima, njenu valorizaciju i smeštanje u širi istorijski kontekst 19. i 20. veka, te primer dobre prakse za obradu falerističkog i numizmatičkog materijala. Obimnom publikacijom građa je detaljno obrađena, publikovana i zaštićena. Temeljnim istraživanjem i prezentovanjem rezultata istraživanja uspostavljen je model održivog pristupa obradi zbirki.